مهر ۹, ۱۳۹۹

منابع تحقیق درمورد امیرالمومنین، رسول خدا (ص)، عبدالله بن زبیر، حضرت محمد (ص)

:۱۲/ ۱۳۳).
۷-عطاء خراسانی(۱۳۵ق) :این مفسران به نقل از عطاء، مکی بودن سوره را گزارش کرده اند: ابن جوزی (رک: زاد المسیر،۲ /۴۷۹ )؛ قرطبی(رک: ۱۰،۲۷۸) و ابن عاشور (رک: ۱۲/ ۱۳۳).
۳-۲-۳-۱-۲-روایات و اقوال مدنی بودن و نقد و بررسی آنها
این مفسران به مدنی بودن نظر داده اند :
۱-عبدالله بن عباس(۶۸ق): این مفسران به نقل از ابن عباس، سوره ی رعد را مدنی دانسته اند: ثعلبی (رک: ۵/ ۲۶۷ )؛ ابن جوزی(رک:زاد المسیر، ۲/ ۴۷۹)؛ قرطبی (رک: ۱۰/ ۲۷۸)؛ بغدادی (رک: ۳/ ۳)؛ آلوسی (رک: ۷/ ۸۰ ) و طنطاوی (رک: ۷/۴۳۲).
۲- عبدالله بن زبیر(۷۳ق): طنطاوی از طریق مجاهد [از ابن زبیر] مدنی بودن را ذکر کرده است(رک: ۷/ ۴۳۲).
۳- قتاده(۱۱۸ق): این افراد، مدنی بودن را [به جز چند آیه] به او نسبت داده اند: قرطبی (رک: ۱/ ۲۷۸)؛ ابن عطیه(رک: ۳/ ۲۹۰ )؛ سیوطی(رک: الدر المنثور، ۴/ ۴۲ ) و طنطاوی( رک: ۷/ ۴۳۲).
۴- مقاتل بن سلیمان(۱۵۰ق): قرطبی به نقل از مقاتل، مدنی بودن سوره ی رعد را گزارش داده است (رک: ۱۰/ ۲۷۸).
بررسی و تحلیل روایات واقوال: از بررسی و دقت در این روایات و اقوال به دست می آید :
۱-استناد مفسران بیشتری در مکی بودن سوره ی رعد، به روایات ابن عباس یا شاگردان بی واسطه و با واسطه ی او صورت گرفت و این خود با روایات دیگر آنان در مکی و مدنی و ترتیب نزول سوره ها [در کنار هم] سازگارتر است.
۲-برخی مفسران، از یک صحابی یا یک تابعی، دو گفتار متعارض را یادآور شدند و به ترجیح یا ردّ یکی از آنها نپرداختند؛ مانند: ثعلبی، ابن جوزی، بغدادی و آلوسی.
۳-از بررسی موارد یادشده و تفاسیر دیگر [که از آنها نام برده نشد ] به دست می آید که شمار بیشتری از مفسران، به مکی بودن سوره ی رعد نظر داشته اند.
۳-۲-۴-روایات و اقوال سبب نزول در آیات سوره
روایات سبب نزول، آثار منقول دیگری است که به شناخت مکی و مدنی و نیز تعیین زمان نزول سوره ها، کمک مؤثری می رساند. در مورد برخی آیات سوره ی رعد نیز، سبب نزول و شأن نزول هایی گزارش شده است که گزارش و بررسی آنها با شناخت مکی و مدنی مرتبط است.
۳-۲-۴-۱- گزارش روایات سبب نزول و بررسی و تحلیل آنها
سبب نزول آیات سوره رعد از این قرار است:
۳-۲-۴-۱-۱-سبب نزول بخشی از آیه ی ۳۰ ﴿ وَ هُمْ یَکْفُرُونَ بِالرَّحْمَانِ ﴾ (رعد/۳۰؛ در حالى که آنان به [خداى‏] رحمان کفر مى‏ورزند):
در سبب نزول این بخش از آیه دو دسته روایت، گزارش شده است :
۱- روایت ابن عباس، از طریق ضحاک: پیامبر(ص) به کافران قریش گفت: برای رحمن سجده کنید ! گفتند: رحمن کیست؟در پاسخ این آیه نازل گردید(رک: ثعلبی ،۵/۲۹۲؛ واحدی، اسباب النزول،۱/۲۷۳؛سمعانی،۳/۹۳؛بغوی،۳/۲۳؛ابنجوزی،۲/۴۹۵؛بغدادی،۳/۱۹؛اندلسی،۶/۳۸۷؛مظهری،۵/۲۳۹؛ حسنی،۵/۳۳۶).
۲- روایت قتاده، مقاتل و ابن جریح: نزول آیه در جریان صلح حدیبیه و مخالفت نماینده ی قریش با نگارش ﴿ بسم اله الرحمن الرحیم﴾ در سرآغاز قرارداد و … واقع شده است (رک: مقاتل، ۲/۳۷۷-۳۷۸ ؛ ثعلبی ،۵/۲۹۱؛ سیوطی، الدر المنثور، ۴/۶۲ ؛ ماوردی،۳/۱۱۱ ؛سمعانی،۳/۹۳؛طبرسی، مجمع البیان،۶/۴۵۱؛بغوی،۳/۲۲؛قرطبی،۹/۳۱۷؛بغدادی،۳/۱۸ثعالبی،۳/۳۷۰؛مظهری،۵/۲۳۹؛مراغی،۱۳/۱۰۴)
۲-۲-۴-۱-۲-سبب نزول آیه ی ۳۱ ﴿ وَ لَوْ أَنَّ قُرْءَانًا سُیرَِّتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ کلُِّمَ بِهِ الْمَوْتىَ‏ …﴾ (رعد/۳۱؛ و اگر قرآنى بود که کوه‏ها بدان روان مى‏شد، یا زمین بدان قطعه قطعه مى‏گردید، یا مردگان بدان به سخن درمى‏آمدند).
در سبب نزول این آیه در منابع و تفاسیر، روایتی از عطیه عوفی [به نقل از ابوسعید خدری، از رسول خدا (ص)] گزارش شده است که مشرکان به رسول خدا (ص) گفتند: چه می شد کوه های مکه را برای ما به راه می انداختی(و عقب می بردی) و سرزمین ما را فراخ می ساختی، تا در آنجا به کشت و زرع می پرداختیم یا مسافت زمین را برایمان در می نوردیدی، آن طور که سلیمان(ع) برای مردمش به وسیله ی باد زمین را می پیمود، و یا مردگان را برای ما زنده می کردی، آن چنان که عیسی(ع) برای مردمش زنده می کرد. خداوند در پاسخشان[این آیه یادشده]را نازل کرد(مقاتل بن سلیمان(رک:۲/۳۷۹)؛واحدی(اسباب النزول)،(رک:۱/۲۷۴)؛ عروسی حویزی(رک:۲/۵۰۶)).
۳-۲-۴-۱-۳-شأن نزول آیه ی ۴۳: ﴿ وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُواْ لَسْتَ مُرْسَلًا قُلْ کَفَى‏ بِاللَّهِ شَهِیدَا بَیْنىِ وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْکِتَاب﴾ : (رعد/۴۳؛ و کسانى که کافر شدند مى‏گویند: «تو فرستاده نیستى.» بگو: «کافى است خدا و آن کس که نزد او علم کتاب است، میان من و شما گواه باشد).
در شأن نزول بخش آخر آیه ، این افراد ذکر شده اند:
۱-علی بن ابی طالب (ع): بسیاری از مفسران اهل تسنن و بیشتر مفسران شیعه ﴿ وَ مَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْکِتَاب﴾ را در شأن امیرالمومنین (ع) دانسته اند؛ از جمله: (رک:ابو حمزه ثمالی (رک: ۱/۲۲۰)؛ علی بن ابراهیم قمی (رک: ۱/۳۶۷)؛ طبری (رک: ۱۶/۵۰۶)؛ عیاشی (رک:۲/۲۲۰ ؛ عیاشی سمرقندی،(رک:۲/۲۳۳)؛ثعلبی،(رک:۵/۳۰۲)؛ طوسی(رک:۶/۲۶۷-۲۶۸)؛ بغوی (رک:۳/۲۹)؛ ابوالفتوح رازی(رک:۱۱/۲۴۳)؛ابنجوزی(رک:۲/۵۰۲)؛فخررازی(رک:۱۹/۵۴)؛قرطبی(رک:۹/۳۳۹)؛جرجانی(رک:۵/۹۵)؛بغدادی(رک:۳/۲۶)؛ابوحیان اندلسی(رک:۶/۴۰۲) ؛ قمی نیشابوری (رک:۴/۱۶۷)؛ ملافتح الله کاشانی(رک:۵/۱۲۰)؛ کاشانی(رک:۳/۷۷)؛بحرانی(رک:البرهان؛۳/۲۷۳)؛عروسی حویزی(رک:۲/۵۲۲)؛ طباطبایی(رک:۱۱/۳۸۳-۳۸۴)؛ دروزه (رک:۵/۵۵۳)).
۲- عبد الله بن سلام: برخی مفسران، این بخش آیه را در مورد عبد الله بن سلام آورده اند؛ مانند: ( مجاهد بن جبر (رک:۱/۴۰۹)؛ مقاتل بن سلیمان (رک:۲/۳۸۴)؛ سفیان ثوری (رک:۱/۱۵۵)؛بیضاوی (رک:۳/۱۹۱)؛ نسفی (رک:۲/۱۶۰)؛ ابن جزی (رک:۱/۴۰۷)؛ بغدادی (رک:۳/۲۶)؛ابن جوزی (رک: زادالمسیر؛۲/۵۰۲)؛ ثعالبی (رک:۲/۳۷۲)؛ ابن کثیر(تفسیر القرآن العظیم) (رک:
۴/۴۷۳)؛ مظهری (رک:۵/۲۴۹)؛ شوکانی (رک:۳/۱۱۰-۱۱۱)؛ مراغی (رک:۱۳/۱۱۹)).
۳-سلمان فارسی و تمیم داری: افراد کمتری، این دو تن را نیز افزوده اند؛ مانند: (عبد الرزاق (رک:۲/۲۴۰)؛ ماوردی (رک:۳/۱۱۹)؛ طوسی (رک:التبیان،۶/۲۶۷-۲۶۸)؛ واحدی(تفسیر الوسیط)، (رک:۳/۲۱)؛ سمعانی (رک:۳/۱۰۱)؛ ابن عطیه اندلسی (رک:۳/۳۲۰)؛ ابن جوزی (رک: زادالمسیر؛۲/۵۰۲)؛ فخر رازی (رک:۱۹/۵۴)؛ قرطبی (رک:۹/۳۳۶)؛ ابن کثیر (تفسیر القرآن العظیم) (رک:۴/۴۷۳)؛ شوکانی (رک:۳/۱۱۰)).
بررسی و تحلیل روایات: ۱- در سبب نزول آیه ی ۳۰، روایت اول به دلیل نقل از صحابی و نیز با مکی شمردن سوره توسط خود او(ابن عباس) ترجیح دارد. هم چنین سازگاری با سایر بخش های سوره درخصوص انکار خداوند و رسالت حضرت محمد (ص) توسط کافران، تقویت می شود. گذشته از این ها ، روایت دوم با سیاق سوره هماهنگی ندارد. ۲- در سبب نزول آیه ی ۳۱، ارتباط روایت سبب نزول با آیه ی نازل شده و نیز با سایر بخش ها و موضوعات سوره روشن است و این خود دلیلی دیگر بر مکی بودن سوره است.
۳-شأن نزول آیه ی پایانی سوره، تنها در مورد حضرت علی (ع) درست است؛ زیرا هم روایات و اقوال به مراتب بیشتر راویان و مفسران، بر آن دلالت دارد و هم مکی بودن سوره، آن را تقویت می کند و دیگر افراد یادشده را [که تنها با فرض مدنی بودن سوره می توانند مطرح باشند] به سویی می نهد و هم انبوه دیگر روایات، در فضائل اسلام،ایمان، معرفت، علم، شجاعت و … حضرت امیرالمومنین (ع) نشانگر آن است.
۳-۲-۵-ضوابط و خصائص سوره های مکی و مدنی
سوره ی رعد به اعتبار ضوابط و خصائص سوره ها مورد بررسی قرار می گیرد. در این بخش، از ضوابط و خصائص سوره های مکی، تنها به مواردی پرداخته می شود که با سوره ی مورد بحث، ارتباط دارد و وضعیت « رعد» در آن خصوص روشن می شود:
۳-۲-۵-۱- سوره رعد در ضوابط سوره ها ی مکی
۱-هر سوره ای که با حروف مقطعه شروع شده باشد، مکی است به جز دو سوره ی بقره و آل عمران (رک: زرکشی، ۱/۲۷۵؛ سیوطی، الاتقان، ۱/ ۶۹؛ زرقانی، ۱/۱۹۷؛ صالح، ۱۸۲) سوره ی رعد نیز با حروف مقطعه «المر» شروع شده است که خود دلیلی بر مکی بودن است.
۲- سوره هایی که داستان انبیاء و امت های گذشته در آن آمده، به جز «بقره و آل عمران» مکی هستند (رک: زرکشی، ۱/ ۲۷۶؛ سیوطی،الاتقان، ۱/ ۶۸؛ زرقانی، ۱/ ۱۹۷؛ صالح، ۱۸۲). هرچند داستان انبیاء و امت های گذشته به صورت گسترده در این سوره نیامده است ولی آیه ی ۳۳، به مسخره شدن انبیاء توسط مشرکان و داستان امت های پیشین اشاره دارد.
۳- سوره هایی که در آن آیه ی سجده دار قرار دارد، مکی است (رک: سیوطی ،الاتقان، ۱/ ۶۸؛ زرقانی، ۱/ ۱۹۷؛ صالح، ۱۸۱). سیوطی در علم آداب تلاوت قرآن، چهارده آیه را بر می شمارد که هنگام قرائت، سجده در آنها تشریع شده است و آیه ی پانزدهم «رعد» از جمله ی آنها است (رک:سیوطی، الاتقان، ۱/۳۶۰). هر چند اساس این ضابطه بر مبنای احکام فقهی اهل سنت است اما می تواند تأییدی بر مکی بودن سوره به حساب آید.
۳-۲-۵-۲- سوره رعد در خصائص سوره های مکی
خصائص سوره ها در دو بخش اسلوبی و موضوعی تقسیم می شوند:
۳-۲-۵-۲-۱- سوره رعد درخصائص اسلوبی سوره های مکی
۱-کوتاهی آیات و سوره ها (رک: زرقانی، ۱/۲۰۳؛ حسین احمد، ۱/ ۱۶۸؛ صالح، ۱۸۲).
هرچند بسیاری از سوره های مکی از سوره های مدنی، کوتاه تر هستند، ولی سوره هایی مکی وجود دارند که از سوره های مدنی طولانی ترند؛ مثلاً سوره های مکی اعراف، یونس، هود، یوسف، ابراهیم و حجر، که ازسوره های مدنی پس از خود [در ترتیب کنونی قرآن] مانند ، حشر، ممتحنه، جمعه، منافقون و … طولانی تر هستند . از این رو، طولانی بودن «رعد» (۴۳ آیه در شش صفحه، طبق رسم الخط عثمان طه) به مکی بودن آن آسیبی نمی رساند.
۲- کثرت اسلوب تأکید و الفاظ تثبیت معنی همانند سوگند بسیار، تشبیه، ضرب المثل (رک: حسین احمد، ۱/ ۱۶۸). در این سوره هم ادات تأکید مانند «إنّ» و «لَ» کاربرد دارد (رک: آیات ۳، ۴، ۶، ۷، ۱۱و…) و هم چند اسلوب تشبیه (رک: آیات ۱۴ و ۱۷) .
۳-۲-۵-۲-۲- سوره رعد درخصائص موضوعی سوره های مکی
۱-تثبیت اصول اعتقادی (رک: شاطبی، ۳/ ۴۱۶؛ زرقانی، ۱/ ۲۰۲؛ حسین احمد، ۱/ ۱۶۹). موضوع اصلی سوره ی، اصول اعتقادی توحید، نبوت و معاد است و تقریباً آیه ای در سوره نیست که با یکی از این اصول سه گانه در ارتباط نباشد.
براساس این ضوابط و خصائص، مکی بودن سوره ی رعد به دست می آید؛ از سوی دیگر، هیچ یک از ضوابط و خصائص سوره های مدنی (رک: همانجاها)، مدنی بودن سوره را به دست نمی دهد.

۳-۲-۶- برخی از ساختارها و موضوعات سوره
توجه به ساختارها و موضوع های هر سوره و مقایسه ی آنها با دیگر سوره های مکی و مدنی، در تعیین مکی یا مدنی بودن آن سوره نقشی به سزا دارد؛ از همین رو، «رعد» به این اعتبار نیز مورد بررسی قرار می گیرد:
۳-۲-۶-۱-حروف مقطعه ی «المر» و آیه ی نخست سوره: «رعد»، تنها سوره ای است که ساختار حروف مقطعه ی «المر» در سرآغاز آن است؛ اما ساختار کوتاه تر آن (الر) در پنج سوره، سه سوره ی پیش از آن (یونس، هود و یوسف) و دو سوره ی پس از آن (ابراهیم و حجر) کاربرد دارد و آن پنج سوره بدون اختلافی، مکی هستند.
آیات پس از حروف مقطعه، در هر شش سوره در مورد قرآن و آیات آن و از ناحیه ی خداوند بودن و اثبات حقّانیّت آن است: ﴿ الر تِلْکَ ءَایَاتُ الْکِتَابِ الحَْکِیمِ﴾ (یونس/۱؛ الف لام راء این است آیات کتاب حکمت‏آموز) ﴿الر کِتَابٌ أُحْکِمَتْ ءَایَاتُهُ ثمُ‏َّ فُصِّلَتْ مِن لَّدُنْ حَکِیمٍ خَبِیرٍ﴾ (هود /۱؛ الف لام راء کتابى است که آیات آن استحکام یافته سپس از جانب حکیمى آگاه به روشنى بیان شده است) ﴿ الر تِلْکَ ءَایَاتُ الْکِتَابِ
الْمُبِینِ﴾ (یوسف /۱؛ الف لام راء این است آیات کتاب روشنگر)﴿ المر تِلْکَ ءَایَاتُ الْکِتَابِ وَ الَّذِى أُنزِلَ إِلَیْکَ مِن رَّبِّکَ الْحَقُّ وَ لَاکِنَّ أَکْثرََ النَّاسِ لَا یُؤْمِنُونَ﴾ (رعد/ ۱؛ الف لام میم راء این است آیات کتاب و آنچه از جانب پروردگارت به سوى تو نازل شده حق است ولى بیشتر مردم نمى‏گروند)﴿الر کِتَابٌ أَنزَلْنَهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلىَ النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ