منابع تحقیق درمورد ترتیب نزول، مجمع البیان، فیض کاشانی، حضرت محمد (ص)

إِلىَ‏ صِرَاطِ الْعَزِیزِالحَْمِیدِ ﴾ (ابراهیم/ 1؛ الف لام راء کتابى است که آن را به سوى تو فرود آوردیم تا مردم را به اذن پروردگارشان از تاریکیها به سوى روشنایى بیرون آورى به سوى راه آن شکست ناپذیر ستوده) و ﴿الر تِلْکَ ءَایَاتُ الْکِتَابِ وَ قُرْءَانٍ مُّبِینٍ﴾ (حجر/1؛ الف لام راء این است آیات کتاب [آسمانى] و قرآن روشنگر ).
هرچند پس از برخی دیگر از حروف مقطعه نیز سخن از قرآن است، ولی هماهنگی این شش سوره در کنار هم، نشانه ی مکی بودن همه ی آنها است.
3-2-6-2- تعبیر ﴿ تِلْکَ ءَایَاتُ الْکِتَابِ﴾: این تعبیر که در سوره ی رعد، بلافاصله پس از «المر» قرار دارد، تنها در سوره های مکی به کار رفته است (رک: یونس/ 1؛ یوسف/ 1؛ رعد/ 1؛ شعراء/2؛ نمل/ 1؛ قصص/ 2 و لقمان /2 ).
از نظر مضمون، این آیه شریفه در جهت اثبات الهی بودن قرآن و حقّانیّت پیامبر اسلام (ص) و تثبیت اصل اعتقادی نبوّت است که از خصوصیات شایع سوره های مکی است.
3-2-6-3-آیات 2- 4 سوره: این سه آیه در مورد نشانه های خود خداوند: آفرینش آسمان ها، خورشید، ماه، زمین و موجودات و نعمت های آن است.
گویا خداوند پس از تأکید بر الهی بودن آیات قرآن و نشانه های تثبیت نبوت نبی اسلام (ص)، به وسیله ی همان آیات قرآن، به آیات و نشانه های وجود خود می پردازد و به اصل اعتقادی دیگر، اثبات وجود و توحید خود منتقل می شود.
جالب آن که این انتقال در سوره های یونس، 2-6 و ابراهیم، 2 و با کمی فاصله در سوره ی حجر، 16-29 نیز به چشم می آید.
گذشته از این ها، آیات آفرینش آسمان ها و زمین [که خود نشانه های وجود و توحید خداوند است] بیشتر در سوره های مکی، طرح و تفصیل یافته است (رک: عبد الباقی، 306-311، ذیل «خلق»).
3-2-6-4-آیه ی 5 سوره: در این آیه، اصل اعتقادی معاد، طرح می شود و از گفتار افرادی که معاد جسمانی را انکار می کنند، اظهار شگفتی می شود. این اصل اعتقادی نیز از ویژگی های فراگیر و پررنگ سوره های مکی است.
3-2-6-5-ادامه ی آیات سوره: در آیات بعدی، به نوعی این اصول سه گانه تفصیل می یابد. در بخشی از آیات، گفتار کافران مکه، که معجزاتی از پیامبر(ص) درخواست کردند و با این خواسته، نبوّت را انکار می کردند، گزارش شده است؛ مانند درخواست معجزه ای از ناحیه ی خداوند در آیه ی 27 یا درخواست قرآنی [و معجزه ای ] که کوه ها را جا به جا کند، مسافت ها در نوردد و مردگان را زنده کند، در آیه ی 31 و انکار رسالت و نبوت توسط آنان (کافران) و بسنده بودن شهادت و گواهی خداوند و کسی که علم کتاب را می داند، بر راستی و درستی رسالت حضرت محمد(ص)در آیه ی پایانی سوره (43).
بدین سان، هم تناسبی میان آیه ی نخست و آیه ی پایانی [اثبات الهی بودن آیات قرآن و نبوت و رسالت حضرت محمد (ص) ]؛ هم همپیوندی تحسین برانگیز بخش های سوره [تأکید بر اصول اعتقادی سه گانه ی توحید، نبوّت و معاد] و هم همانندی بی تردید با سوره های مکی در [در ساختار و محتوای ] روشن می شود.

3-2-7- نتیجه
علاوه بر تحلیل های داخل متن، دو نتیجه ی دیگر نیز طرح می شود:
3-2-7-1- سوره ی رعد در مکه نازل شده است؛ زیرا بیشتر روایات و اقوال، بیانگر این امراست و موارد کمتری که بر مدنی بودن دلالت دارد، توان برابری و برتری بر روایات و اقوال دسته ی نخست را ندارد و چه بسا ریشه در برخی بغض ها داشته باشد. گذشته از این، هماهنگی اسلوب و مضمون سوره با دیگر سوره های مکی، جای هیچ تردید و احتمالی باقی نمی گذارد.
3-2-7-2-شأن نزول و فضیلت پایان سوره، تنها به حضرت علی بن ابی طالب (ع) اختصاص دارد؛ زیرا دیگر افراد یادشده، در این سوره ی مکی، از هیچ جایگاهی برخوردار نیستند و از سوی دیگر، هیچ کسی [مگرحضرت محمد (ص)] یارای آن را ندارد که در هیچ فضیلتی همانند: ایمان، معرفت، علم، شجاعت، عدالت و … به پای حضرت امیرالمومنین (ع) رسد.

مطلب مرتبط :   تحقیق رایگان با موضوعدولت رانتیر، درآمدهای نفتی، توسعه سیاسی، امنیت داخلی

3-3-سوره ی مطففین
سوره مطففین در ترتیب کنونی قرآن در ردیف هشتاد و دومین سوره قرار دارد؛ اما در مورد مکان و زمان نزول آن در بین علماء و دانشمندان قرآن اختلافاتی دیده می شود که باید به وسیله منابعی که از زمان صحابه و تابعین به دست رسیده، این اختلاف را برطرف کرد.
3-3-1- گزارش اختلافی بودن سوره
افرادی این سوره را در شمار سور اختلافی آورده اند: زرکشی و سیوطی و ابن حصّار در سروده خود و آیت الله معرفت که گفته اند: این سوره یک سوره اختلافی از نظر مکان و زمان نزول است ( رک: زرکشی ، 1/282؛ سیوطی، الاتقان، 1/68؛ ، التحبیر، 33-34؛ معرفت، تاریخ قرآن، 61) با بررسی های صورت گرفته بر روی روایات ترتیب نزول و سبب نزول این نتیجه به دست می آید که علت بروز اختلاف در مورد مکی و مدنی بودن سوره هم روایات ترتیب نزول و هم روایات سبب نزول است.
3-3-2-روایات ترتیب نزول سوره
در این سوره روایات متعددی وارد شده که مکی بودن را نشان می دهد؛ برخی از آنها عبارتند از :

3-3-2-1-گزارش روایات مکی بودن
روایت علی بن ابی طالب (ع) از طریق سعید بن مسیّب (رک: جفری،14-15)؛ روایت ابن عباس از طریق عطاء (رک: ابوعبید،21)؛ روایت ابن جریج از طریق عطاء خراسانی از ابن عباس(رک: ماوردی، 6/309)؛ روایت عطاء از طریق ابو شیبه (رک: حسکانی، 2/412؛ ماوردی، 4/438)؛ روایت جابر بن زید (رک: سیوطی، الاتقان، 1/110-111)؛ روایت مجاهد (رک: ابن ندیم، 28)؛ روایت قتاده (رک: سیوطی، الاتقان، 1/60)؛ روایت علی بن ابی طلحه (رک: سیوطی، الاتقان،1/60)؛ روایت محمد بن نعمان (رک: ابن ندیم، 28)؛ روایت ابن واقد (رک: شهرستانی، 1/128-131)؛ روایت مقاتل (رک: شهرستانی،1/128-131)؛ روایت زهری (رک: زهری، 1/37)؛ گفتار ابن جوزی (ر
ک: فنون الافنان، 160)؛ نحّاس (رک:131-261)؛ ترتیب زرکشی (رک:1/281)؛ سیوطی(رک: الاتقان، 1/56-57).
بیشتر این روایات ، مطففین را آخرین یا یک سوره مانده به آخرین سوره نازل شده در مکه تلقی کرده اند (رک: همانجاها).
3-3-2-2-بررسی و تحلیل روایات ترتیب نزول
با بررسی این قبیل روایات که خود در شناخت مکی یا مدنی بودن سوره ها نقش به سزایی دارند، مکی بودن سوره به دست آمد ؛ هرچند در برخی از روایات نامی از این سوره به میان نیست.
3-3-2-3-روایات مدنی بودن سوره
این روایات بر مدنی بودن دلالت دارد: روایت علی بن ابی طالب (ع) از طریق مقاتل (رک: شهرستانی، 1/128-133)؛ روایت ابن عباس از طریق ابوصالح (رک:یعقوبی، 2/33-34)؛ روایت عکرمه (رک: بیهقی، 7/142-143)؛ روایت حسن بصری (رک: واحدی، اسباب النزول، 13-14)؛ روایت حضرت علی بن حسین (ع) (رک: همان، 16).
3-3-2-3-1-بررسی و تحلیل روایات مدنی
روایت علی بن ابی طالب (ع) از طریق مقاتل: این روایت با روایت ایشان (ع) از طریق سعید بن مسیب [ در روایات ترتیب نزول ذکر شده ] که سوره را مکی بیان داشت، در تعارض است، از این رو روایت دوم ، با نقد همراه می شود.
روایت ابن عباس از طریق ابوصالح: این روایت با روایات رسیده از ابن عباس که مکی بودن سوره را گزارش می کند مخالفت دارد. [ روایت عطاء از ابن عباس؛ و روایت ابن جریج از عطاء خراسانی از ابن عباس که در روایات ترتیب نزول این سوره بیان شد ] در ضمن روایت به این طریق را حسکانی و یعقوبی نقل کرده اند و لازم به ذکر است که در طریق روایت ابوصالح از ابن عباس شماری افراد مجهول و متهم به کذب وجود دارد. بنابراین این طریق که درتعارض با طریق عطاء از ابن عباس – که همه ی افراد آن معروف و موثوقند – از اعتبار ساقط می شود (رک: نکونام، 136).
روایت عکرمه و حسن بصری: با بررسی این دو روایت این نتیجه به دست می آید، که هر دو این روایت یک روایت بیش نیست. این روایت که توسط علی بن حسین بن واقد، از پدرش از یزید نحوی از عکرمه و حسن بصری نقل شده و حاکی از مدنی بودن سوره است، با روایت حسین بن واقد از طریق علی بن حسین بن واقد و همچنین دیگر روایات صحیح در این باب که از صحابی همچون ابن عباس به طریق عطاء که مکی بودن سوره گزارش شده است، در تعارض است و شواهد نشان می دهد که این روایت از امام سجّاد (ع) یا یزید نحوی از عکرمه و حسن بصری نقل شده باشد؛ زیرا محتوا یکی است اما در این روایت سوره مطففین مکی تلقی شده است(رک: شهرستانی، 1/128-131).
گفتار واحدی: روایتی که واحدی از امام سجاد(ع) نقل کرده و حاکی از این است که سوره مطففین اولین سوره مدنی است، مرسل و بدون اسناد است (رک: سیوطی، التحبیر، 50) لذا در برابر دیگر روایات مسند و مقبول در این باب، از اعتبار ساقط می شود.
3-3-3-روایات و اقوال نزول سوره در گفتار مفسران
نظر مفسران می تواند کمک شایانی در شناخت مکان و زمان نزول سوره داشته باشد.
3-3-3-1-گزارش روایات: در این بخش گفتار مفسران گذشته و معاصر در مورد مکان نزول این سوره، خاطر نشان می شود و به بررسی و تحلیل آن پرداخته می شود :
3-3-3-1-1- راویات مکی بودن سوره و تحلیل و بررسی آن:1- ابن مسعود (رک: ابن جوزی، زاد المسیر، 4/413؛ قرطبی، 20/250؛ طنطاوی، 15/315؛ شوکانی، 5/482؛ آلوسی، 15/273)؛ 2-عبد الله بن عباس به نقل از نحاس و ابن مردویه، و ابن ضریس (رک: سیوطی، الدر المنثور، 6/323؛ شوکانی، 5/482؛ آلوسی، 15/273)؛ 3- عبد الله بن زبیر؛ (رک: سیوطی، الدر المنثور، 6/320؛ شوکانی، 5/482). 4-ضحاک؛ (رک: ابن جوزی، زاد المسیر، 4/413؛ قرطبی، 20/250؛ طنطاوی، 15/315؛ آلوسی، 15/273).
بررسی روایات: در این روایت کبار صحابه همچون عبد الله بن مسعود و عبدالله بن عباس وجود دارند و عده ای از تابعان عبد الله بن زبیر و ضحاک مکی بودن سوره را گزارش کرده اند که در این مورد، روایات آن ها موثق است.
3-3-3-1-2-روایات مدنی بودن سوره و بررسی آنها: 1- عبد الله بن عباس (رک:ثعالبی،5/562؛ آلوسی، 15/273)؛ 2- ضحاک (رک: طوسی، 10/295؛ طبرسی،مجمع البیان، 10/685)؛ 3- عکرمه و حسن بصری (رک:طبرسی، مجمع البیان،10/685؛ ابن جوزی، زاد المسیر، 4/413؛ قرطبی، 20/250). 4- مقاتل بن سلیمان (رک: مقاتل بن سلیمان، 4/619؛ طنطاوی، 15/315).
3-3-3-1-3-مفسران قائل به اختلافی بودن سوره بدون سند و ترجیح: 1- مشهدی قمی (رک: 14/175)؛ 2- بغدادی (رک: 4/403)؛ 3- فیض کاشانی (رک: 5/298)؛ 4- حقی بروسوی (رک: 10/363)؛ 5- بیضاوی (رک: 5/294).
بررسی روایت: در مورد مفسرانی که بدون سند اختلافی بودن سوره را نقل کرده اند، باید با در نظر گرفتن جوانب مختلفی که در تعیین مکی و مدنی بودن سوره دخالت دارد، به رفع اختلاف در این زمینه پرداخت.
3-3-3-1-4-مدنی بودن سوره در نظر مفسران بدون سند: 1- مقاتل بن سلیمان (رک: 4/619)؛2- ثعلبی (رک: 10/149)؛ 3- سورآبادی (رک: 4/2779)؛ 4- بغوی (رک: 5/221).
بررسی روایات: مدنی بودن سوره در برابر نظر به مکی بودن آن توان استقامت ندارد تنها تعداد افراد اندکی این سوره را مدنی دانسته اند. کسانی که بدون سند مدنی بودن سوره را بیان کرده اند به احتمال زیاد به خاطر وجود آیه اول آن است که سخن از کم فروشی است؛ زیرا کم فروشی در احکام وارد می شود از همین رو سوره را مدنی دانسته اند.
3-3-3-1-5-مکی بودن سوره بدون ذکر سند: امّا مفسران بیشتری به مکی بودن سوره نظردارند؛ از جمله: 1- زمخشری (آخرین سوره ی مکی پس از عنکبوت) ؛ (رک: 4/718)؛ 2- طبرسی (رک:مجمع البیان، 10/685)؛ 3- فخر رازی (رک: 31/82)؛ 4- ابن کثیر(تفسیر القرآن العظیم) (رک: 8/ 342)؛ 5- ثعالبی (مکی به قول جماعتی)؛ (رک: 5/562)؛ 6- شبر (رک: 6/377)؛ 7- قمی (رک: 2/410)؛ 8-فیض کاشانی (رک: 7/361)؛ 9- سید قطب (رک: 6/3854)؛ 10- مظهری (رک: 10/271)؛11- مراغی (آخرین سوره ی مکی پس
از عنکبوت)؛ (رک: 30/71)؛ 12- زحیلی (رک: 30/109)؛ 13- ملاحویش (رک:4/508).
بررسی روایت: کسانی که بدون سند حکم به مکی بودن سوره داده اند به خاطر ظاهر و اسلوب سوره است.

مطلب مرتبط :   منبع پایان نامه ارشد دربارهدینامیکی، فضای فیزیکی، نسبیت خاص

3-3-4-روایات سبب نزول سوره
در مورد این سوره چندین روایت سبب نزول در مورد آیات آغازین و پایانی سوره وارد شده که باید مورد بررسی قرار داد آنگاه صحیح ترین سبب نزول را برگزید:
3-3-4-1-سبب نزول اول: آیات آغازین (1-3): ﴿وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفینَ * الَّذینَ إِذَا اکْتالُوا عَلَى النَّاسِ یَسْتَوْفُون‏* وَ

دیدگاهتان را بنویسید