ب : معامله گران بازار آتی و عدم نیاز به شناسایی طرف معامله و اعتبار او به اعتبار اتاق پایاپای 36
1 : معامله گران عمومی 36
2 : معامله گران اصلی و حرفه ای 37
3:معامله گران انحصاری 37
۴ : بازار سازان 37
بند دوم : ضمانت انجام معامله 38
الف : چگونگی معامله , معامله گران قراردادهای آتی 38
1 : معامله گران ریزه خوار 38
۲ :معامله گران یکروزه 38
۳ : معامله گران طولانی مدت 39
ب : مسیر سفارش معامله آتی 39
1 : به قیمت روز بازار سفارش 39
۲ : سفارش به قیمت محدود 40
۳ : سفارش به قیمت مقطوع 40
گفتار سوم : تحلیل خطر عدم اجرای تعهدات معامله گران آتی و اتاق پایاپای 41
بند اول : وجه الضمان ( حساب ودیعه ) و سپردن آن به اتاق پایاپای 41
بند دوم : تحلیل حقوقی اتاق پایاپای 44
بند سوم : پوشش دهی اجرای قراردادهای آتی توسط اتاق پایاپای 44
گفتار چهارم : قراردادهای آتی و رعایت ضوابط آن و ارتقای تضمین آن توسط اتاق پایاپای در حقوق ایران 46
بند اول : موازین فقهی قرارداد آتی و عناصر تضمین آن با توجه به حقوق ایران 46
بند دوم : نتایج رعایت دقیق ضوابط قراردادهای آتی و تضمین آن در حقوق ایران 47
بند سوم : نوآوری و قدرت اقتصادی کشور درگرو قراردادهای آتی 50
بند چهارم : برنامه ریزی در تولید در گرو ارتقای قراردادهای آتی 57
فصل چهارم : لزوم بستر سازی اقتصادی و حقوقی در راستای الحاق به سازمان تجارت جهانی 59
گفتار اول: عضویت کشورهای جهان در سازمان 59
بند اول : سابقه درخواست عضویت ایران 59
بند دوم : قواعد اصلی سازمان تجارت جهانی در خصوص استانداردها , مقررات فنی و رویه ها در انجام شدن قراردادها 63
الف : اجتناب از ایجاد موانع غیر ضروری فراراه تجارت 63
ب : رعایت اصل عدم تبعیض و رفتار ملی 64
ج : هماهنگ سازی مقررات فنی ,استانداردها و رویه های ارزیابی مطابقت 64
د : یکسان سازی مقررات و رویه ها 65
ر : تایید متقابل 65
ز : شفافیت 65
ه : مقررات ناظر بر حسن انجام قرارداد 66
گفتار چهارم : حل و فصل اختلافات قراردادها در سازمان جهانی تجارت 66
بند اول : رویه حل اختلاف در سازمان جهانی تجارت 66
الف : تشکیل هیات رسیدگی 68
ب : استیناف 69
ج : توصیه ها و احکام 70
د : جبران و تعلیق امتیازات 71
ذ : نظارت بر اجرای آراء و ضمانت اجرای آن 71
بند دوم : بررسی نکات در خصوص نظام حل و فصل اختلافات در قراردادها 72
الف : مسئوولیت ناشی از لطمه زدن به منافع دولت دیگر بدون بروز نقض 72
ب : توسل به اقدامات متقابل 73
ج : داوری 74
بند سوم : عملکرد رکن حل اختلاف در قراردادها 74
بند چهارم : تشکیل اتاق پایاپای به عنوان تضمین کننده و تامین کننده اعتماد میان طرفین قراردادهای آتی 75
گفتار پنجم : نتیجه گیری و پیشنهادات 77
بند اول : نتیجه گیری 77
بند دوم : پیشنهادات 78
بند سوم : منابع و ماخذ 79
الف : کتب 79
ب : مقالات و پایان نامه ها 80
ج : منابع لاتین 82
چکیده انگلیسی – 83

چکیده
یکی از ابزارهای مالی که امروزه برای مدیریت ریسک در بازارهای مالی جهان مورد استفاده قرار میگیرد “قرارداد های آتی‌” است؛ این نوع قراردادها در سال‌های اخیر در بازار بورس ایران نیز رواج یافته و دستورالعمل اجرایی آن نیز تدوین شده است.از طرفی اتاق پایاپای واحد سازمانی است که در قالب شرکت تاسیس می گردد..وظیفه ی اتاق پایاپای ,تضمین تعهدات طرفین معامله است به گونه ای که تمام موقعیتهای خرید و فروش های آتی را ثبت و نگه داری می نماید .با انجام معامله ها ی آتی,توسط کارگزاران و ورود آن در سیستم, اتاق پایاپای وارد عمل میشود ونقش خود را ایفا می کند و بطور کلی اجرای قراردادهای آتی را به نحو قابل توجهی پوشش میدهد .در کنار این موارد در عرصه داخلی ,در عرصه جهانی نیز سازمان تجارت تنها نهاد بین المللی است که به قواعد بازرگانی بین کشورها می پردازد .در واقع سازمان جهانی تجارت برای پاسخ به یک نیاز اساسی جامعه جهانی شکل گرفته است این نیاز عبارت بود از وجود یک مرجع مقتدر جهانی به منظورنظام بخشیدن به روابط اقتصادی جهانی که بعضا موجب کشمکش هایی گردیده است و یکی از این روابط انجام قراردادهای آتی است .لذا با توجه به این موارد محقق این پژوهش را تحت عنوان نقش اتاق پایاپای در قرارداد آتی و بررسی تضامین قابل قبول درآن درحقوق ایران و اسناد سازمان تجارت جهانی به رشته تحریر در
آورده است .
واژگان کلیدی : اتاق پایاپای , قرارداد آتی , تضامین , حقوق ایران , سازمان تجارت جهانی

مقدمه
قـرارداد آتـی قـراردادی اسـت کـه فروشـنده بـر اسـاس آن متعهـد میشـود در سررسـید معیـن ، مقـدار معینـی از کالای مشـخص را بـه قیمتـی کـه الان تعییـن میکننـد، بفروشـد و در مقابـل طـرف دیگـر قـرارداد متعهـد میشـود آن کالا را بـا آن مشـخصات، خریـداری کنـد. در این قراردادهـا، بـرای جلوگیـری از امتنـاع طرفیـن از انجـام قـرارداد، طرفیـن بـه صـورت شـرط ضمن عقـد متعهـد میشـوند مبلغـی را بـه عنـوان وجه تضمیـن نـزد اتـاق پایاپـای بگذارنـد و متعهـد میشـوند متناسـب بـا تغییـرات قیمـت آتـی، وجـه تضمیـن را تعدیل کننـد و اتـاق پایاپای بـورس کالا از طـرف آنان وکالت دارد متناسـب با تغییـرات، بخشـی از وجه تضمین هر یـک از طرفین را بـه عنوان اباحه تصـرف در اختیـار طرف دیگر معاملـه قرار دهد و او حق اسـتفاده از آن را خواهـد داشـت تـا در سـر رسـید با هـم تسـویه کنند.در نهایت باید گفت اتاق پایا
پای در قراردادهای آتی از اهمیت زیادی برخوردار است و نقش قابل توجهی دارد لذا محقق در این پژوهش به بررسی نقش اتاق پایاپای در قرارداد آتی و بررسی تضامین قابل قبول در آن در حقوق ایران و اسناد سازمان تجارت جهانی پرداخته است .

فصل اول : کلیات تحقیق
گفتار اول : کلیات
بند اول : بیان مساله
قرارداد آتی توافق نامه ای مبنی بر خرید و فروش یک دارایی در زمان معین در آینده و با قیمت مشخص است به عبارت دیگر در بازار آتی خرید و فروش دارایی پایه قرارداد بر اساس توافق نامه ای که به قرارداد استاندارد تبدیل شده صورت می گیرد که در آن به دارایی با مشخصات خاصی اشاره میشود .این قراردادها با توجه به نقشی که در کاهش ناپایداری قیمتها ,مدیریت خطر و افزایش کارآیی بازار ایفاء میکند .در جوامع کنونی به ویژه در کشورهای در حال توسعه از اهمیت ویژه ای برخوردار است .اما در خصوص مشروعیت ماهیت و آثار این نوع قراردادها میان صاحب نظران اختلاف نظر و دیدگاه وجود دارد .با توجه به ماهیت قرارداد آتی و لزوم کارکرد صحیح و تضمین شده آن در اقتصاد ؛وجود عنصری که تضمین کننده و تامین کننده اعتماد میان طرفین این قراردادها باشد به شدت احساس گردید که اتاق پایاپای با شخصیت حقوقی مستقل از سازمان بورس که وظیفه ثبت , ارزیابی ,تطبیق قیمت , تضمین اجرا قرارداد تا لحظه سررسید و ایفای نقش طرف مقابل هر قرارداد (حسب مورد خریدار یا فروشنده ) را بر عهده دارد به عنوان عنصر تضمین کننده معرفی گردید .اتاق پایاپای در قرارداد آتی دو نقش عمده و اساسی را ایفاء مینماید .نقش اول آن ارتباط خریدار و فروشنده و نقش دوم ضمانت انجام معامله می باشد .ضمنا ریسک دو طرف را به عهده می گیرد و برای آنها اطمینان کافی ایجاد می کند چرا که معمولا اتاق پایاپای دارای ذخایر مالی مناسبی می باشد و از تجربه کافی در مورد شرایط بازار نیز بهره مند است و متعاملین نیز اعتماد کافی نسبت به آن داشته و به انجام معامله خود مبادرت می ورزند .علاوه بر این باید بگوئیم همیشه اتاق با خطر عدم اجرای تعهدات معامله گران آتی روبه رو است .از اینرو معامله گران در بازار آتی علاوه بر کارمزدی که به اتاق پایاپای می پردازند موظف هستند که وجه الضمان (حساب ودیعه ) که تضمین کننده دوام معامله قرارداد آتی است را بسپارند .این ودیعه با توجه به اعتبار مالی معامله گر و تحولات بازار قابل تغییر است .وجو د سپرده تضمین و ضمانت اتاق پایاپای در قراردادهای آتی , اجرای تعهدات طرفین را به نحو قابل توجهی تضمین کرده , خطر نکول , عهد شکنی و دعاوی حقوقی را به صفر کاهش داده است ؛..از طرفی هم سازمان تجارت جهانی مطرح میشود که این سازمان نیز به حل اختلافات مابین اعضای خود می پردازد که اختلافات ناشی از قراردادهای آتی و تضامین آنها نیز میتواند از این جمله باشد .در نهایت باید گفته شود اهمیت این مقوله و افزایش روز افزون قرارداداهای آتی محقق را در پی داشته تا به بررسی دقیق این مقوله در قالب رساله فوق الذ کر بپردازد و با توجه به موضوع امیدوار است تا رساله مذکور بتواند تاثیر عمده ای در جهت ارتقای هر چه بیشتر و بهتر این موضوع داشته باشد .
بند دوم : اهمیت و ضرورت انجام تحقیق
با توجه به اختلاف نظرها و دیدگاههای مختلف در باب قراردادهای آتی و نیاز به مشخص کردن یک دیدگاه بارز در این زمینه و جدید بودن موضوع و نیاز بازار سرمایه و جایگاه ویژه اتاق پایاپای و طبعا سازمان تجارت جهانی در حد فراتر ؛ضرورت بر انجام تحقیق بالاخص در باب موضوع فوق الذکر یعنی تحلیل نقش اتاق پایاپای و سازمان تجارت جهانی در قرارداد آتی و بررسی تضامین قابل قبول در آن احساس میشود .
بند سوم : پیشینه تحقیق
مروری بر پژوهش های انجام شده:
داخلی: از بارزترین آثار داخلی میتوان به پایان نامه : 1 : حسین خانی , محمد , جایگاه حقوقی اتاق پایاپای در ابزارهای مشتقه مالی ,1391, دانشگاه علم و فرهنگ ؛ البته در این پایان نامه به ابزارهای مشتقه مالی و جایگاه حقوقی اتاق پایاپای در این ابزارها اشاره شده است و منظور از ابزارهای مشتقه مالی عبارت است از قراردادی که حق و حقوق و تعهدات منتشرکنندگان اوراق قرضه و افرادی که این اوراق را دریافت و یا برای تبدیل به به گردش نقدی در آینده بر پایه احتمالات آتی نگه میدارند تصریح میکند .و در این پایان نامه به بررسی این مقوله پرداخته شده و درست است که قرارداد آتی جزء ابزارهای مشتقه مالی است ولی بحث و بررسی جداگانه ای را نیازمند است .از سایر آثاری که به قسمی از مباحث مورد نظر ما پرداخته است میتوان به این موارد اشاره کرد :
2 : حسینی , محمد ,قرارداد آتی و چالش های فقهی آن , 1388, سال دوم , شماره اول , فصلنامه علمی ؛تخصصی مطالعات اقتصاد اسلامی .که در این مقاله محقق به بررسی چالش های فقهی قرارداد آتی پرداخته است .
3 : حسین زاده , جواد , بررسی حقوق ساختار و اعتبار قرارداد آتی یکسان , 1391, دوره 76, مجله حقوقی دادگستری .در این مقاله محقق قراردادهای آتی یکسان را مطرح کرده و در آن عنوان نموده که این قراردادها از نظر تعریف مانند قراردادهای آتی خاص هستند اما از نظر ساختار تفاوتهای اساسی دارند .
4 : فرتوک زاده , حمیدرضا ,محبعلی , ساره , دولو , مریم ,بررسی عوامل موثر بر نقد شوندگی قراردادهای آتی در بورس کالای ایران , 1389, دوره 17, شماره 59, بررسی های حسابداری و حسابرسی .در این مقاله نیز محقق به موارد نقد شوندگی توجه داشته و اینکه یکی از ویژگیهای مطلوب بازار رقابتی است .
خارجی:
5.meredith m.brown.managing and disclosing risks of investing in derivative.kluwer law.1996

پس به طور کل میتوان گفت در خصوص قرارداد آتی و ماهیت آن تحقیقات و بررسیهای بسیاری صورت گرفته است لیکن راجع به نقش اتاق پایاپای و سازمان تجارت جهانی در قراردادهای آتی و تضامین و وثایق قابل قبول در اتاق پایاپای و سازمان تجارت جهانی پایان نامه ای جداگانه کار نشده است .
بند چهارم : جنبه جدید و نوآوری تحقیق
همانطوری که عنوان شد بررسی تضامین قابل قبول و تحلیل نقش اتاق پایاپای در قرارداد آتی و بررسی تاثیر و فرآیند این اتاق در این قراردادها از مباحث جدید و نو در رساله فوق الذ کر است .
بند پنجم : اهداف تحقیق
آرمانی:بررسی ماهیت اتاق پایاپای و سازمان تجارت جهانی و وظایف آن به عنوان تضمین کننده در قراردادهای آتی ،
کلی: بررسی ریسک دو طرف در اتاق پایاپای و سازمان تجارت جهانی و ایجاد اطمینان برای طرفین قراردادها از طریق بررسی دقیق این اتاق و نقش آن در

شرط مقرون بودن به چیزی که دلالت بر قصد دارد   (ماده 191 قانون مدنی) . انشاء در برابر اخبار است و نشان می دهد که موضوع اراده باید ایجاد اثر حقوقی باشد نه اخبار از آن یا بیان آنها و شوق درونی ، فلذا قرارداد صوری که در آن دو طرف قصد نتیجه عقد را ندارند باطل است . همچنین اگر دو طرف بمنظور فرار از مالیات یا انگیزه های دیگر ، ماهیت عقد را پنهان دارند ، آنچه واقع می شود تابع قصد واقعی است .
برای تحقق عقد بیان و اعلان اراده کافی است و ابلاغ آن به طرف ضرورتی ندارد مگر اینکه لازمه تراضی باشد ، مانند ضرورت ابلاغ ایجاب به طرف قبول .
 
2) اهلیت طرفین    :
متعاملین باید برای معامله اهلیت داشته باشند ( ماده210 قانون مدنی ) عدم اهلیت برای معامله ممکن است عام باشد ( مانند عدم اهلیت دیوانه یا کودک ) یا خاص ( مانند عدم اهلیت معامله قیم یا صغیر ) .
 برای اینکه متعاملین اهل محسوب شوند باید بالغ ، عاقل و رشید باشند . سن بلوغ در پسر 15 سال و در دختر 9 سال تمام قمری است و ولیکن اثبات رشد کودک بالغ شده در امور مالی لازم است که می بایست در دادگاه ثابت شود . معامله با اشخاصی که بالغ یا عاقل یا رشید نیستند بواسطه عدم اهلیت باطل است
3) موضوع معین که مورد معامله باشد    :
مورد معامله باید مال یا عملی باشد که هر یک از متعاملین تعهد تسلیم یا ایفاء آن را می کند ( ماده 214 قانون مدنی ) همچنین مورد معامله باید مالیّت داشته و متضمن منفعت عقلانی مشروع باشد . البته خرید و فروش چیزی که در عرف ارزش داد و ستد ندارد ولی در نظر خریدار و فروشنده ارزش مالی و معنوی دارد و فروش آن معقول است ( مانند یادگاری های خانوادگی ) صحیح است .
نکته حائز اهمیت آنست که مال مورد معامله ، در صورتی که عین معین است ، باید در هنگام معامله موجود باشد ( ماده 361 قانون مدنی

طریق سیستم رایانه ای وارد شود بر اساس آن، معامله با بهترین حالت خرید یا فروش انجام خواهد شد. سفارش بر اساس فوق به روشی سریع بر اساس قیمت روز بازار تکمیل می شود45.
۲ : سفارش به قیمت محدود
منظور از این نوع سفارش ، سفارشی است که قیمت از طرف متقاضی مشخص شود به عبارت دیگر معامله می بایست با قیمت مذکور یا بهتر از آن انجام شود.
منفعت سفارش محدود این است که متقاضی بدترین قیمت یا محدوده قیمت را می داند و اگر سفارش اجرا شود متقاضی به آن دست خواهد یافت و احتمال اینکه قیمت بهتر از محدوده قیمت تعیین شده گردد نیز وجود دارد.ممکن است سفارش مورد نظربا قیمت مورد انتظار متقاضی مطابقت ننماید یا اینکه امکان معامله با قیمت مورد نظر آن متقاضی وجود نداشته باشد46
۳ : سفارش به قیمت مقطوع
طبق دستور متقاضی سفارش با قیمت مقطوع در بورس فقط وقتی قابل اجراست که قیمت مورد نظر وی اجرا شود و در آن هنگام سفارش وی بعنوان سفارش بازار تلقی می شود.علاوه بر انواع سفارشات معاملات مذکور در جهت سیر سفارش معامله آتی زمان اجرا شدن آنها نیز اهمیت دارد .گاها اجرای سفارشات با قید فوریت است و گاها سفارش در لحظات آخر روز صورت می گیرد 47
گفتار سوم : تحلیل خطر عدم اجرای تعهدات معامله گران آتی و اتاق پایاپای
در این گفتار به بررسی حساب ودیعه یا وجه الضمان در هنگام عدم اجرای تعهدات معامله گران آتی و سپردن آن به اتاق پایاپای پرداخته میشود ضمنا بعد از آن اتاق پایاپای مورد تحلیل حقوقی قرار می گیرد و در جهت تحلیل خطر عدم اجرای تعهدات معامله گران آتی و اتاق پایاپای، پوشش دهی اجرای این قراردادها توسط اتاق پایاپای عنوان میشود
بند اول : وجه الضمان ( حساب ودیعه ) و سپردن آن به اتاق پایاپای
درباره وجه الضمان در ابتدا باید بگوئیم طرفین قرارداد آتی به منظور جلوگیری از نقض تعهدات قراردادی خود باید وجهی را به عنوان تضمین نزد کارگزار بورس بسپارند که به آن حساب تضمین گفته میشود. هدف از دریافت این وجه جلوگیری از نقض تعهدات و زیان احتمالی یکی از طرفین قرارداد آتی است .فعالان بازار آتی ها از هنگام ورود به این بازار تا خاتمه ی قرارداد با سه نوع تضمین مواجه هستند :
۱ : تضمین اولیه
۲ : تضمین ثابت
۳: تضمین متغیر
تضمین اولیه وجهی است که سرمایه گذار قرارداد آتی باید برای تضمین ایفای تعهدات خود پیش از انجام معامله به کار گزار پرداخت کند .به حداقل مبلغی که همواره باید در حساب تضمین حفظ شود تضمین ثابت گفته میشود .میزان حداقل تضمین ثابت معمولا هفتاد و پنج درصد مبلغ تضمین اولیه است .تضمین متغیر عبارت است از تفاوت حساب فعلی تضمین نسبت به تضمین اولیه ، به بیان دیگر اگر سپرده ی تضمین سرمایه گذاری کمتر از حداقل تضمین ثابت شود ، نامبرده باید سپرده ی تضمین خود را به سطح تضمین اولیه برساند .به مبلغی که سرمایه گذار برای رساندن سپرده ی خود به سطح تضمین اولیه پرداخت می کند ، تضمین متغیر می گویند این وجه الضمان در قراردادهای آتی در مواقع قرارداد با اتاق پایاپای نیز وجود دارد و به اتاق سپرده میشود .قابل ذکر است که به محاسبه ی مستمر سود و زیان در هر روز ، اصطلاحا تسویه ی حساب روزانه گفته میشود ، تسویه حساب روزانه از افزایش بدهی معامله گران جلوگیری می کند ، زیرا اتاق پایاپای با مشاهده ی اولین بدهی ، راسا مبلغ بدهی را از سپرده تضمین مشتری برداشت می کند .در صورتی که سرمایه گذار نتواند بر اساس اخطار تضمین متغیر را پرداخت کند و حساب خود را به سطح اولیه برساند به حضور او در بازار آتی ها خاتمه داده میشود .48از نظر حقوقی برخلاف نظر کسانی که سپرده ی تضمین را وجه التزام تلقی کرده اند 49سپرده ی مذکور وجه التزام محسوب نمیشود ، زیرا وجه التزام ماهیت خسارت دارد که از پیش توسط طرفین معین میشود 50
تا در صورت عدم اجرا یا تاخیر در اجرای قرارداد بعدا به متعهد له پرداخت شود .وانگهی ممکن است وجه التزام توام با لزوم اجرای اصل تعهد مورد توافق قرار بگیرد ،در حالی که سپرده ی تضمین ماهیت خسارت ندارد بلکه تضمینی برای اجرای اصل تعهد است ..طرفین قرارداد آتی موظفند سپرده ی مذکور را در ابتدای انعقاد قرارداد پرداخت کنند .در طول قرارداد نیز وجه مذکور روزانه با توجه به نوسان قیمتها در تغییر بوده و اختیار تصرف در آن نیز نیابتا به اتاق پایاپای داده شده است .وانگهی سپرده ی تضمین هیچ گاه توام با اجرای اصل تعهد مورد توافق واقع نمیشود و همیشه جایگزین اصل تعهد است .به نظر میرسد سپرده ی تضمین را باید نوعی تضمین خاص و به عنوان جزئی از پیکره ی واحد معاملات آتی تحلیل نمود که کار گزار یا اتاق پایاپای برای قبول ضمانت تعهدات فعالان بازار آتی ها از آنان دریافت می کند و مبنای آن را میتوان با استناد به ماده ی ۶۹۳ قانون مدنی توجیه نمود .بدیهی است نحوه ی کارکرد یا استفاده از این تضمین بر اساس عکس العمل های معامله گران و نحوه ی خاتمه قرارداد به شرحی که در آینده خواهد آمد متفاوت خواهد بود .51ضمنا قابل ذکر است که در بورس اوراق بهادار کشورمان ایران صندوق تضمین وجود دارد که در این صندوق وجه الضمان برای قراردادها بالاخص قرارداد آتی سپرده میشود که دررابطه این صندوق باید گفت .صندوق تضمین تسویه معاملات است که به عنوان واحدی از تشکیلات شرکت سپرده‌گذاری مرکزی فعالیت کرده و براساس ضوابط این دستورالعمل با استفاده از منابع صندوق تضمین، مخاطرات نکول اعضای پایاپای در تسویه معاملات بورس اوراق بهادار تهرا
ن و فرابورس ایران را مدیریت می‌کند هم چنین باید گفت طبق قانون بورس اوراق بهادار تمام اعضای پایاپای باید با انعقاد قرارداد پیوست، به عضویت صندوق تضمین درآیند، در غیر اینصورت عضویت آنها در اتاق پایاپای معلق خواهد شد52
بند دوم : تحلیل حقوقی اتاق پایاپای
از نظر حقوقی نقش اتاق پایاپای را باید به عنوان ضامنی دانست که ضمانت او مفید نقل ذمه است .بنابر این اتاق پایاپای با عمل خود مضمون عنه را بری و تعهدات طرفین قرارداد آتی را بر عهده می گیرد .از این رو است که فعالان بازار آتی ها ، اتاق مذکور را طرف حساب خود می دانند و به متعهد اصلی که به طور معمول وی را نمی شناسند ،مراجعه نمی کنند .در بازار آتی ها نیز معامله گران بدون توجه به شخصیت طرف عقد به نفع خود می اندیشند و اتاق پایاپای را طرف حساب خود تلقی می کنند .به بیان دیگر ، آنان با ورود به این بازار ، ضمانت اتاق پایاپای را به عنوان لوازم عرفی آن پذیرفته اند .اتاق مزبور نیز برای انجام هر چه بهتر وظایف ضمانتی خود ، تضمین های لازم را به منظور تامین محل دین از خریداران و فروشندگان به عنوان مضمون عنهم دریافت کرده و خود نیز با پشتوانه ی مالی غنی که از آن برخوردار است ،اجرای قراردادهای آتی را به نحو قابل توجهی پوشش میدهد .53
بند سوم : پوشش دهی اجرای قراردادهای آتی توسط اتاق پایاپای
اتاق پایاپای واحد سازمانی است که در قالب شرکت تاسیس و بخش الحاقی به بورس های ارائه کننده ی آتی ها می باشد .وظیفه ی اتاق پایاپای تضمین تعهدات طرفین مهامله است .به گونه ای که تمام موقعیتهای خرید و فروش آتی ها را ثبت و نگه داری می نماید .54با انجام معامله ی آتی ها توسط کارگزاران و ورود آن در سیستم ثبت معاملات بورس اتاق پایاپای وارد عمل میشود و نقش خریدار را برای فروشنده و نقش فروشنده را برای خریدار ایفا می کند بنابر این خریداری که قصد اعمال یک قرارداد آتی رادارد ، اتاق پایاپای را متعهد خود میداند .فروشنده نیز هنگام اعمال یک قرارداد آتی ثمن معامله را از اتاق پایاپای دریافت می کند .بنابر این معامله گران بازار آتی ها نیاز به شناسایی طرف معامله و میزان اعتبار او ندارند ، زیرا اتاق مزبور خطر اعتباری فروشنده را برای خریدار و خطر اعتباری خریدار را برای فروشنده بر عهده میگیرد .شایان ذکر است در نظام حقوقی ایران با استناد به موارد ۱۹۶ و ۲۰۱ قانون مدنی ، معلوم بودن طرف معامله جز در موارد استثنایی ضرورت ندارد .55به همین دلیل نیز در عقود معوض و داد و ستدهای تجاری ، آنچه مورد نظر طرفین عقد قرار میگیرد ، دست یافتن به عوض مناسب است و به شخصیت طرف عقد توجه نمیشود .در بسیاری موارد عقد میان کسانی واقع میشود که یکدیگر را نمی شناسند و دو طرف با هم روبه رو نمیشوند .56

گفتار چهارم : قراردادهای آتی و رعایت ضوابط آن و ارتقای تضمین آن توسط اتاق پایاپای در حقوق ایران
بند اول : موازین فقهی قرارداد آتی و عناصر تضمین آن با توجه به حقوق ایران
در این قسمت در باره قرارداد آتی و موازین فقهی باید گفت اگر این نظریه فقهی مبنا قرار گیرد که اولاوفا به تعهدات لازم است و ثانیا عدم قبض ثمن در قرارداد سلف موجب بطلان اصل قرارداد نمیشود و ثالثا بیع موجل به موجل مطلقا باطل نیست ، قرارداد آتی با موازین شریعت اسلامی منافاتی ندارد ، اما اگر نظر اکثر فقها در قرارداد سلف و بیع موجل به موجل مبنا قرار گیرد ، قرارداد آتی از نظر فقهی با اشکال مواجه است .البته اگر الف )بازار آتی چنان طراحی شود که طرفین در مقابل یکدیگر متعهد به اجرای قرارداد در آینده شوند ٰب) این نظریه فقهی مبنا قرار گیرد که وفا به تعهدات لازم است .ج)حساب ودیعه صرفا نقش وثیقه را ایفا کرده و معامله گر حق برداشت مبلغ واریز شده به این حساب ، بابت سود ناشی از قرارداد را نداشته باشد ، در آنصورت به نظر اکثر فقها نیز اشکالی ندارد .57
با توجه به اینکه در تحقیق نقش اتاق پایاپای در قرارداد آتی و تضامین آن در حقوق ایران و اسناد سازمان تجارت جهانی مورد بررسی قرار می گیرد لذا بررسی کلیت قرارداد آتی از لحاظ فقهی در کشور ما که قوانین بر گرفته از منابع اسلامی و فقه است ضروری به نظر میرسد بالاخص بررسی این موضوع که قرارداد آتی در جامعه اسلامی با موازین شریعت اسلامی منافاتی ندارد .در مورد قراردادهای آتی باید بگوئیم که این قراردادها از نوع بیع موجل به موجل است ، زیرا معامله گر متعهد میشود که دارایی پایه را در زمان آینده تحویل داده و وجه آنراتحویل بگیرد .از دیدگاه عقلا و عرف جهانی قرارداد آتی ، یک قرارداد عقلی تلقی شده ،زیرا تولید کنندگان برای رفع نگرانی خود و مدیریت ریسک فعالیتهای اقتصادی از آن استفاده می کنند
بند دوم : نتایج رعایت دقیق ضوابط قراردادهای آتی و تضمین آن در حقوق ایران
همانطوری که عنوان شده است قراردادهای آتی قراردادی است که در آن دو طرف تعهد می‌‌‌‌کنند که در یک تاریخ مشخص(تعیین شده طبق ضوابط بازار رسمی‌‌‌‌بورس) و با یک قیمت مشخص (تعیین شده طبق ضوابط بازار رسمی‌‌‌‌بورس) یک کالا با کیفیت مشخص(تعیین شده طبق ضوابط بازار رسمی‌‌‌‌بورس) را مبادله نمایند. در این قرارداد دو طرف متعهد هستند که طبق ضوابط قرارداد عمل کنند. خریدار معمولا نگران است که قیمت کالا در آینده بالا رود و فروشنده نگران است که قیمت کالا ثابت مانده یا پایین بیاید. این قراردادها در بازارهای رسمی‌‌‌‌ یا بورس انجام می‌‌‌‌گیرند و به نوعی نوسان‌های شدید قیمت ک
الا در آینده را کاهش می‌‌‌‌دهند. در این نوع قرارداد، پول کالای مورد معامله تا زمان تحویل پرداخت نمی‌‌‌‌شود ولی هر دو طرف معامله جهت حسن انجام معامله هنگام عقد قرارداد، ودیعه‌ای به اتاق پایاپای به عنوان وجه تضمین حسن انجام قرارداد می‌‌‌‌سپارند. برخی از قراردادهای آتی قابل معامله و واگذاری به دیگران در بورس (بازار دست دوم) هستند. بنابراین این نوع قراردادها به عنوان ابزارهای سفته بازی نیز مورد استفاده قرار می‌‌‌‌گیرندپس همانطوری که مشخص است رعایت دقیق ضوابط قراردادهای آتی و تضمین آن به نفع خریدار و فروشنده است .58ضمنا بطور کلی در حقوق ایران باید گفت مسأله مهمی که در حوزه حقوق مدنی و نیز فقه قراردادها مطرح است، بحث لزوم یا عدم لزوم رعایت دقیق ضوابط قراردادهاست. ضمنا در مورد قراردادهای آتی نیز به مانند سایر قراردادها یکسری ضوابط و شرایط وجود داردو باید گفت :
برای صحت هر قرارداد و معامله ای در حقوق ایران شرایط ذیل اساسی است   :
 1) قصد طرفین و رضای آنها   :
  عقد محقق می شود به قصد انشاء به

ب : معامله گران بازار آتی و عدم نیاز به شناسایی طرف معامله و اعتبار او به اعتبار اتاق پایاپای 36
1 : معامله گران عمومی 36
2 : معامله گران اصلی و حرفه ای 37
3:معامله گران انحصاری 37
۴ : بازار سازان 37
بند دوم : ضمانت انجام معامله 38
الف : چگونگی معامله , معامله گران قراردادهای آتی 38
1 : معامله گران ریزه خوار 38
۲ :معامله گران یکروزه 38
۳ : معامله گران طولانی مدت 39
ب : مسیر سفارش معامله آتی 39
1 : به قیمت روز بازار سفارش 39
۲ : سفارش به قیمت محدود 40
۳ : سفارش به قیمت مقطوع 40
گفتار سوم : تحلیل خطر عدم اجرای تعهدات معامله گران آتی و اتاق پایاپای 41
بند اول : وجه الضمان ( حساب ودیعه ) و سپردن آن به اتاق پایاپای 41
بند دوم : تحلیل حقوقی اتاق پایاپای 44
بند سوم : پوشش دهی اجرای قراردادهای آتی توسط اتاق پایاپای 44
گفتار چهارم : قراردادهای آتی و رعایت ضوابط آن و ارتقای تضمین آن توسط اتاق پایاپای در حقوق ایران 46
بند اول : موازین فقهی قرارداد آتی و عناصر تضمین آن با توجه به حقوق ایران 46
بند دوم : نتایج رعایت دقیق ضوابط قراردادهای آتی و تضمین آن در حقوق ایران 47
بند سوم : نوآوری و قدرت اقتصادی کشور درگرو قراردادهای آتی 50
بند چهارم : برنامه ریزی در تولید در گرو ارتقای قراردادهای آتی 57
فصل چهارم : لزوم بستر سازی اقتصادی و حقوقی در راستای الحاق به سازمان تجارت جهانی 59
گفتار اول: عضویت کشورهای جهان در سازمان 59
بند اول : سابقه درخواست عضویت ایران 59
بند دوم : قواعد اصلی سازمان تجارت جهانی در خصوص استانداردها , مقررات فنی و رویه ها در انجام شدن قراردادها 63
الف : اجتناب از ایجاد موانع غیر ضروری فراراه تجارت 63
ب : رعایت اصل عدم تبعیض و رفتار ملی 64
ج : هماهنگ سازی مقررات فنی ,استانداردها و رویه های ارزیابی مطابقت 64
د : یکسان سازی مقررات و رویه ها 65
ر : تایید متقابل 65
ز : شفافیت 65
ه : مقررات ناظر بر حسن انجام قرارداد 66
گفتار چهارم : حل و فصل اختلافات قراردادها در سازمان جهانی تجارت 66
بند اول : رویه حل اختلاف در سازمان جهانی تجارت 66
الف : تشکیل هیات رسیدگی 68
ب : استیناف 69
ج : توصیه ها و احکام 70
د : جبران و تعلیق امتیازات 71
ذ : نظارت بر اجرای آراء و ضمانت اجرای آن 71
بند دوم : بررسی نکات در خصوص نظام حل و فصل اختلافات در قراردادها 72
الف : مسئوولیت ناشی از لطمه زدن به منافع دولت دیگر بدون بروز نقض 72
ب : توسل به اقدامات متقابل 73
ج : داوری 74
بند سوم : عملکرد رکن حل اختلاف در قراردادها 74
بند چهارم : تشکیل اتاق پایاپای به عنوان تضمین کننده و تامین کننده اعتماد میان طرفین قراردادهای آتی 75
گفتار پنجم : نتیجه گیری و پیشنهادات 77
بند اول : نتیجه گیری 77
بند دوم : پیشنهادات 78
بند سوم : منابع و ماخذ 79
الف : کتب 79
ب : مقالات و پایان نامه ها 80
ج : منابع لاتین 82
چکیده انگلیسی – 83

چکیده
یکی از ابزارهای مالی که امروزه برای مدیریت ریسک در بازارهای مالی جهان مورد استفاده قرار میگیرد “قرارداد های آتی‌” است؛ این نوع قراردادها در سال‌های اخیر در بازار بورس ایران نیز رواج یافته و دستورالعمل اجرایی آن نیز تدوین شده است.از طرفی اتاق پایاپای واحد سازمانی است که در قالب شرکت تاسیس می گردد..وظیفه ی اتاق پایاپای ,تضمین تعهدات طرفین معامله است به گونه ای که تمام موقعیتهای خرید و فروش های آتی را ثبت و نگه داری می نماید .با انجام معامله ها ی آتی,توسط کارگزاران و ورود آن در سیستم, اتاق پایاپای وارد عمل میشود ونقش خود را ایفا می کند و بطور کلی اجرای قراردادهای آتی را به نحو قابل توجهی پوشش میدهد .در کنار این موارد در عرصه داخلی ,در عرصه جهانی نیز سازمان تجارت تنها نهاد بین المللی است که به قواعد بازرگانی بین کشورها می پردازد .در واقع سازمان جهانی تجارت برای پاسخ به یک نیاز اساسی جامعه جهانی شکل گرفته است این نیاز عبارت بود از وجود یک مرجع مقتدر جهانی به منظورنظام بخشیدن به روابط اقتصادی جهانی که بعضا موجب کشمکش هایی گردیده است و یکی از این روابط انجام قراردادهای آتی است .لذا با توجه به این موارد محقق این پژوهش را تحت عنوان نقش اتاق پایاپای در قرارداد آتی و بررسی تضامین قابل قبول درآن درحقوق ایران و اسناد سازمان تجارت جهانی به رشته تحریر در
آورده است .
واژگان کلیدی : اتاق پایاپای , قرارداد آتی , تضامین , حقوق ایران , سازمان تجارت جهانی

مقدمه
قـرارداد آتـی قـراردادی اسـت کـه فروشـنده بـر اسـاس آن متعهـد میشـود در سررسـید معیـن ، مقـدار معینـی از کالای مشـخص را بـه قیمتـی کـه الان تعییـن میکننـد، بفروشـد و در مقابـل طـرف دیگـر قـرارداد متعهـد میشـود آن کالا را بـا آن مشـخصات، خریـداری کنـد. در این قراردادهـا، بـرای جلوگیـری از امتنـاع طرفیـن از انجـام قـرارداد، طرفیـن بـه صـورت شـرط ضمن عقـد متعهـد میشـوند مبلغـی را بـه عنـوان وجه تضمیـن نـزد اتـاق پایاپـای بگذارنـد و متعهـد میشـوند متناسـب بـا تغییـرات قیمـت آتـی، وجـه تضمیـن را تعدیل کننـد و اتـاق پایاپای بـورس کالا از طـرف آنان وکالت دارد متناسـب با تغییـرات، بخشـی از وجه تضمین هر یـک از طرفین را بـه عنوان اباحه تصـرف در اختیـار طرف دیگر معاملـه قرار دهد و او حق اسـتفاده از آن را خواهـد داشـت تـا در سـر رسـید با هـم تسـویه کنند.در نهایت باید گفت اتاق پایا
پای در قراردادهای آتی از اهمیت زیادی برخوردار است و نقش قابل توجهی دارد لذا محقق در این پژوهش به بررسی نقش اتاق پایاپای در قرارداد آتی و بررسی تضامین قابل قبول در آن در حقوق ایران و اسناد سازمان تجارت جهانی پرداخته است .

فصل اول : کلیات تحقیق
گفتار اول : کلیات
بند اول : بیان مساله
قرارداد آتی توافق نامه ای مبنی بر خرید و فروش یک دارایی در زمان معین در آینده و با قیمت مشخص است به عبارت دیگر در بازار آتی خرید و فروش دارایی پایه قرارداد بر اساس توافق نامه ای که به قرارداد استاندارد تبدیل شده صورت می گیرد که در آن به دارایی با مشخصات خاصی اشاره میشود .این قراردادها با توجه به نقشی که در کاهش ناپایداری قیمتها ,مدیریت خطر و افزایش کارآیی بازار ایفاء میکند .در جوامع کنونی به ویژه در کشورهای در حال توسعه از اهمیت ویژه ای برخوردار است .اما در خصوص مشروعیت ماهیت و آثار این نوع قراردادها میان صاحب نظران اختلاف نظر و دیدگاه وجود دارد .با توجه به ماهیت قرارداد آتی و لزوم کارکرد صحیح و تضمین شده آن در اقتصاد ؛وجود عنصری که تضمین کننده و تامین کننده اعتماد میان طرفین این قراردادها باشد به شدت احساس گردید که اتاق پایاپای با شخصیت حقوقی مستقل از سازمان بورس که وظیفه ثبت , ارزیابی ,تطبیق قیمت , تضمین اجرا قرارداد تا لحظه سررسید و ایفای نقش طرف مقابل هر قرارداد (حسب مورد خریدار یا فروشنده ) را بر عهده دارد به عنوان عنصر تضمین کننده معرفی گردید .اتاق پایاپای در قرارداد آتی دو نقش عمده و اساسی را ایفاء مینماید .نقش اول آن ارتباط خریدار و فروشنده و نقش دوم ضمانت انجام معامله می باشد .ضمنا ریسک دو طرف را به عهده می گیرد و برای آنها اطمینان کافی ایجاد می کند چرا که معمولا اتاق پایاپای دارای ذخایر مالی مناسبی می باشد و از تجربه کافی در مورد شرایط بازار نیز بهره مند است و متعاملین نیز اعتماد کافی نسبت به آن داشته و به انجام معامله خود مبادرت می ورزند .علاوه بر این باید بگوئیم همیشه اتاق با خطر عدم اجرای تعهدات معامله گران آتی روبه رو است .از اینرو معامله گران در بازار آتی علاوه بر کارمزدی که به اتاق پایاپای می پردازند موظف هستند که وجه الضمان (حساب ودیعه ) که تضمین کننده دوام معامله قرارداد آتی است را بسپارند .این ودیعه با توجه به اعتبار مالی معامله گر و تحولات بازار قابل تغییر است .وجو د سپرده تضمین و ضمانت اتاق پایاپای در قراردادهای آتی , اجرای تعهدات طرفین را به نحو قابل توجهی تضمین کرده , خطر نکول , عهد شکنی و دعاوی حقوقی را به صفر کاهش داده است ؛..از طرفی هم سازمان تجارت جهانی مطرح میشود که این سازمان نیز به حل اختلافات مابین اعضای خود می پردازد که اختلافات ناشی از قراردادهای آتی و تضامین آنها نیز میتواند از این جمله باشد .در نهایت باید گفته شود اهمیت این مقوله و افزایش روز افزون قرارداداهای آتی محقق را در پی داشته تا به بررسی دقیق این مقوله در قالب رساله فوق الذ کر بپردازد و با توجه به موضوع امیدوار است تا رساله مذکور بتواند تاثیر عمده ای در جهت ارتقای هر چه بیشتر و بهتر این موضوع داشته باشد .
بند دوم : اهمیت و ضرورت انجام تحقیق
با توجه به اختلاف نظرها و دیدگاههای مختلف در باب قراردادهای آتی و نیاز به مشخص کردن یک دیدگاه بارز در این زمینه و جدید بودن موضوع و نیاز بازار سرمایه و جایگاه ویژه اتاق پایاپای و طبعا سازمان تجارت جهانی در حد فراتر ؛ضرورت بر انجام تحقیق بالاخص در باب موضوع فوق الذکر یعنی تحلیل نقش اتاق پایاپای و سازمان تجارت جهانی در قرارداد آتی و بررسی تضامین قابل قبول در آن احساس میشود .
بند سوم : پیشینه تحقیق
مروری بر پژوهش های انجام شده:
داخلی: از بارزترین آثار داخلی میتوان به پایان نامه : 1 : حسین خانی , محمد , جایگاه حقوقی اتاق پایاپای در ابزارهای مشتقه مالی ,1391, دانشگاه علم و فرهنگ ؛ البته در این پایان نامه به ابزارهای مشتقه مالی و جایگاه حقوقی اتاق پایاپای در این ابزارها اشاره شده است و منظور از ابزارهای مشتقه مالی عبارت است از قراردادی که حق و حقوق و تعهدات منتشرکنندگان اوراق قرضه و افرادی که این اوراق را دریافت و یا برای تبدیل به به گردش نقدی در آینده بر پایه احتمالات آتی نگه میدارند تصریح میکند .و در این پایان نامه به بررسی این مقوله پرداخته شده و درست است که قرارداد آتی جزء ابزارهای مشتقه مالی است ولی بحث و بررسی جداگانه ای را نیازمند است .از سایر آثاری که به قسمی از مباحث مورد نظر ما پرداخته است میتوان به این موارد اشاره کرد :
2 : حسینی , محمد ,قرارداد آتی و چالش های فقهی آن , 1388, سال دوم , شماره اول , فصلنامه علمی ؛تخصصی مطالعات اقتصاد اسلامی .که در این مقاله محقق به بررسی چالش های فقهی قرارداد آتی پرداخته است .
3 : حسین زاده , جواد , بررسی حقوق ساختار و اعتبار قرارداد آتی یکسان , 1391, دوره 76, مجله حقوقی دادگستری .در این مقاله محقق قراردادهای آتی یکسان را مطرح کرده و در آن عنوان نموده که این قراردادها از نظر تعریف مانند قراردادهای آتی خاص هستند اما از نظر ساختار تفاوتهای اساسی دارند .
4 : فرتوک زاده , حمیدرضا ,محبعلی , ساره , دولو , مریم ,بررسی عوامل موثر بر نقد شوندگی قراردادهای آتی در بورس کالای ایران , 1389, دوره 17, شماره 59, بررسی های حسابداری و حسابرسی .در این مقاله نیز محقق به موارد نقد شوندگی توجه داشته و اینکه یکی از ویژگیهای مطلوب بازار رقابتی است .
خارجی:
5.meredith m.brown.managing and disclosing risks of investing in derivative.kluwer law.1996

پس به طور کل میتوان گفت در خصوص قرارداد آتی و ماهیت آن تحقیقات و بررسیهای بسیاری صورت گرفته است لیکن راجع به نقش اتاق پایاپای و سازمان تجارت جهانی در قراردادهای آتی و تضامین و وثایق قابل قبول در اتاق پایاپای و سازمان تجارت جهانی پایان نامه ای جداگانه کار نشده است .
بند چهارم : جنبه جدید و نوآوری تحقیق
همانطوری که عنوان شد بررسی تضامین قابل قبول و تحلیل نقش اتاق پایاپای در قرارداد آتی و بررسی تاثیر و فرآیند این اتاق در این قراردادها از مباحث جدید و نو در رساله فوق الذ کر است .
بند پنجم : اهداف تحقیق
آرمانی:بررسی ماهیت اتاق پایاپای و سازمان تجارت جهانی و وظایف آن به عنوان تضمین کننده در قراردادهای آتی ،
کلی: بررسی ریسک دو طرف در اتاق پایاپای و سازمان تجارت جهانی و ایجاد اطمینان برای طرفین قراردادها از طریق بررسی دقیق این اتاق و نقش آن در

توان جهت انتشار اوراق از روش بهتری استفاده کرد. در این حالت در صورتی که 50 درصد صکوک منتشره به فروش برسد واسط می‏تواند 50 دستگاه اتومبیل را خریداری کند ولی اگر دارایی به صورت یک کل منسجم باشد (به عنوان مثال یک هواپیما) در صورتی که 50 درصد صکوک به فروش برسد امکان خرید دارایی توسط واسط و اجاره آن به بانی وجود ندارد. به همین دلیل در مواردی که دارایی به صورت یک کل منسجم باشد شرکت تامین سرمایه باید لزوماً از طریق تعهد پذیره نویسی اوراق را منتشر کند تا بدین وسیله ریسک جمع آوری وجوه نقد به میزان لازم جهت خرید دارایی پوشش داده شود.
2-11-1-2- ریسک سوء استفاده واسط از وجوه دریافتی: از آنجا که واسط با انتشار اوراق اجاره اقدام به جمعآوری وجوه نقد می کند لذا ممکن است از وجوه نقد دریافتی سوء استفاده کند. جهت پوشش این ریسک وجوه جمع آوری شده به حسابی که نزد امین است واریز می شود. واسط هنگام پرداخت وجه نقد، جهت خرید دارایی، باید از این حساب که با امین مشترک است استفاده کند. بنابراین در هر
53

سوره در گفتار مفسران
گفتار مفسران بر اساس ترتیب تاریخی بیان می شود:
3-4-3-1-گزارش اقوال و روایات مفسران و بررسی و تحلیل آنها: در گفتار مفسران که بیشتر در آغاز سوره در مورد مکان نزول هر سوره به صورت مستند یا غیر مستند سخن می گویند که در این بخش به ذکر گفتار آنها در این زمینه پرداخته می شود:
1-عبد الله بن عباس: مفسران در روایاتی که به ابن عباس مستند می سازند دچار اختلاف هستند، برخی از وی، مکی بودن را روایت می کنند. مانند: (رک: ابن عاشور،30/401؛ شوکانی، 5/575؛ سیوطی، الدر المنثور، 6/370؛ ابن جوزی، زاد المسیر، 4/469؛ ثعلبی، 10/247) و برخی دیگر از قول ابن عباس مدنی بودن سوره را بیان می کنند. مانند: (رک:ابن عطیه اندلسی، 5/504؛ ثعالبی،5/611؛ قرطبی،21/129؛ابن عاشور،30/401؛ ملاحویش، 1/219).
2-عبد الله بن زبیر: شوکانی به نقل از ابن مردویه از ابن زبیر مکی بودن سوره را گزارش می کند. (رک:شوکانی،5/575).
3-جابر بن زید: ابن عاشور با گزارش روایت جابر بن زید نظر او را به مکی بودن سوره ی قدر معطوف می دارد(رک:ابن عاشور،30/401).
4-ضَحّاک: روایت ضحاک مبنی بر مدنی بودن سوره را این افراد گزارش می دهند: (رک: ابن عاشور،30/401؛ طوسی، 10/384؛ قرطبی،21/129؛ ابن جوزی، زاد المسیر،4/469؛ میبدی،10/557) اما سیّد بن طاووس مکی بودن سوره را از ضحاک روایت کرده است(رک: ابن طاووس،293).
5-قَتادِه: مفسرانی که به نقل قتاده مکی بودن سوره ی قدر را گزارش کرده اند؛ مانند: (رک:ابن عطیه اندلسی،5/504؛ ثعلبی،10/247؛ ثعالبی،5/611؛ جرجانی،10/408؛ ابوالفتوح رازی،20/341).
6-عطاء خراسانی: طوسی به نقل از عطاء خراسانی مکی بودن سوره را گزارش می دهد (رک:طوسی، التبیان،10/384) و ابن طاووس نیز از عطاء خراسانی مدنی بودن سوره را گزارش می دهد(رک: ابن طاووس، 293).
7-مُقاتِل بن سلیمان: ابن جوزی به نقل از مقاتل مدنی بودن سوره را گزارش می دهد(رک: ؛ مقاتل بن سلیمان،4/769؛ ابن جوزی، زاد المسیر،4/469).
8-عایشه: سیوطی و شوکانی افرادی هستند که مکی بودن سوره را از عایشه نقل می کنند (رک:سیوطی، الدر المنثور،6/370؛شوکانی،5/575).
3-4-3-2-مکی بودن بودن سوره بدون سند: این مفسران بدون ذکر سند یا اظهار نظرهای شخصی به مکی بودن سوره نظر داده اند؛ مانند: (رک: ابن کثیر(تفسیرالقرآن العظیم)، 8/434؛ ابن جزی،2/499؛ زمخشری،4/780؛ طنطاوی،15/461؛بغوی،5/283؛ فخر رازی،32/228، سیوطی، الدر المنثور،6/370؛ زحیلی،30/330؛ مظهری،10/310؛ مراغی، 30/206؛ دروزه،2/129؛ ماوردی، 4/438؛ علی بن محمد دخیل، 1/820؛ ملاحویش،10/301؛ سمرقندی،3/601؛شیبانی،5/397؛ جرجانی،10/408؛ملافتح الله کاشانی،10/301؛ قمی،2/431؛ محمد بن مرتضی کاشانی، 3/1699؛ مغنیه،7/590؛ فیض کاشانی،2/1462؛ نجفی،1/603).
3-4-3-3-مدنی بودن سوره بدون ذکر سند: این مفسران مدنی بودن سوره را با اظهار نظر شخصی بیان کرده اند. واقدی معتقد است که اولین سوره ی نازل شده در مدینه، سوره ی قدر است که برای ترغیب به احیاء شب قدر نازل شده و بعد رمضان و بعد از هجرت بر پیامبر(ص) نازل شده است(رک: مقاتل بن سلیمان،4/769؛ ابن قتیبه،1/463؛ نووی،2/651؛ قرطبی،21/129؛ ثعلبی،10/247؛ آلوسی، 15/411؛بغدادی،4/450؛ ابوالفتوح رازی،20/341؛ ابن عاشور،30/401).
بررسی روایات:1- سند غالب این روایات به ابن عباس و یا شاگردان بی واسطه ی وی می رسد. 2- برخی از مفسران، روایات و اقوال موجود را گرد می آورند و خود اظهار نظری ندارند، هر چند برخی دیگر به صورت مستند یا اجتهادی تنها یک نظر را گزارش می کنند. 3- برخی مفسران گزارش مکی یا مدنی بودن سوره را به صورت گزینشی بیان کرده اند. 4- اکثر مفسرانی که مدنی بودن سوره ی قدر را گزارش کرده اند اغلب به دلیل سبب نزول سوره است که مدنی بودن سوره را نشان می دهد که در مباحث قبل گزارش شد و مورد نقد و بررسی قرار گرفت و ثابت شد که آن شأن نزول سوره است نه سبب نزول.
تحلیل روایات: 1- روایت رسیده از ابن عباس مبنی بر مدنی بودن سوره با روایات رسیده از جانب او [ مانند: روایت او از طریق عطاء خراسانی، یا از طریق ابو صالح ] و همچنین روایات شاگردان با واسطه و بدون واسطه که قبلاً بیان شد و مکی بودن سوره را به طور کامل بیان کرده اند، در تعارض است و قبلاً بیان گردید که روایت ابن عباس مبنی بر مدنی بودن سوره بر اساس این است که آنها شأن نزول سوره را سبب نزول سوره پنداشته اند. 2- روایت ضحاک که مدنی بودن سوره را بیان می کند با روایت ابن طاووس که از او مکی بودن سوره را گزارش می کند و همچنین روایت معاصران ضحاک [ جابر بن زید و عبد الله زبیر ] که مکی بودن سوره را ذکر می کنند در تعارض است (رک:ابن طاووس،293). 3- روایت عطاء خراسانی که ابن طاووس از او مدنی بودن سوره را نقل می کند با روایت ماوردی (450ه.ق) و حسکانی (470ه.ق) که قبل از ابن طاووس مکی بودن سوره را از عطاء خراسانی بیان کرده اند در تعارض است. 4- روایت مقاتل بن سلیمان در تفسیر او در سرآغاز سوره دلالت بر مدنی بودن سوره ی قدر است (رک: مقاتل بن سلیمان،4/769). اما روشن نیست این نظر از خود مقاتل است یا نظر راوی تفسیر او ابوصالح هذیل بن حبیب است، زیرا او افزوده هایی بر تفسیر افزوده است ، ضمناً توضیحی که در پاورقی کتاب او آمده مکی بودن سوره را از مقاتل گزارش می کند(رک:مقاتل بن سلیمان، 4/769).
3-4-4-سوره ی قدر در ضوابط و خصائص سوره های مکی
سوره بر اساس خصائص و ضوابط سوره های مکی مورد بررسی قرار می گیرد:
3-4-4-1-سوره قدر در ضوابط سور مکی : 1- مواردی که در دسته ی سوره های مفصّل قرار دارد مکی خواهد بود (رک:سیوطی، الاتقان،1/70؛ زرقانی،1/197؛ حسین احمد،1/64) طبق این ضابطه سوره قدر مکی است.
3-4-4-2-سوره قدر در خ
صائص سوره های مکی
خصائص در دو قسمت اسلوبی و موضوعی بیان می شود:
3-4-4-2-1-خصوصیات اسلوبی: 1) کوتاهی آیات و سوره ها؛ (رک:زرقانی،1/203؛ صالح،183؛ حسین احمد،1/168). سوره ی قدر بدون شک این خصوصیت اسلوبی را داراست. 2) کثرت اسلوب تأکید و الفاظ تثبیت معنی همانند سوگند بسیار، تشبیه، ضرب المثل؛(رک:حسین احمد،1/168). سوره ی قدر با ادات تأکید ﴿إنّا﴾ آغاز می شود و جمله ی معترضه ی ﴿وَ ما أَدْراکَ ما لَیْلَهُ الْقَدْر﴾ به منظور تعظیم و تأکید است. 3) کثرت فواصل؛ (رک:حسین احمد،1/168). فواصل جمع فاصله خواه کلمات آخر آیات و خواه کلمات هم شکل در بخش های آیات باشد و کثرت آنها غالباً به کوتاهی سور می انجامد. در سوره ی قدر «لیلۀ القدر» و «لیلۀ القدر» «شهر» و «امر» و «فجر» فواصل آیات است که کثرت آنها با توجه به کوتاه بودن سوره باعث کوتاهی آیات شده است. 4) تعبیر و وزن و سجع نیرومند؛ (رک:حسین احمد،1/168) هم آهنگی فواصل سوره ی قدر و سجع گونه بودن آنها نیز نمایان است که همه فواصل بر وزن «فَعل» است.
3-4-4-2-2-سوره قدر در خصائص موضوعی سور مکی: 1) تثبیت اصول اعتقادی: قرآن مکی بیشتر سه معنا را گزارش می کند: یکی اثبات توحید خداوند و نفی شرک و بت پرستی؛ دوم تثبیت نبوّت نبی اکرم(ص) و جهانی بودن رسالت ایشان؛ سوم اثبات امر قیامت و جهان آخرت؛ پس از این سه، ترغیب و ترهیب، امثال و قصص، ذکر بهشت و دوزخ، توصیف روز قیامت می آید (رک:شاطبی، 3/416؛ زرقانی،1/202؛ حسین احمد،1/169) در سوره ی قدر آیه اول سخن از نزول قرآن است و نزول قرآن با نبوّت پیامبر(ص) در ارتباط است: ﴿إِنَّا أَنْزَلْناهُ فی‏ لَیْلَهِ الْقَدْر﴾ و نیز آیه چهارم به اصول اعتقادی توحید اشاره دارد ﴿تَنَزَّلُ الْمَلائِکَهُ وَ الرُّوحُ فیها بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ أَمْر﴾(قدر/4؛ ملائکه و روح در آن (شب) به اذن پروردگارشان از هر امری فرود می آیند). 2)- دعوت به اصول اخلاقی و حقوق اجتماعی، در این سوره ها اخلاق ناپسند همچون: کفر، گناه، سرکشی، سخت دلی،و… زشت و ناپسند مطرح می شود و اخلاق پسندیده همچون: ایمان، اطاعت، علم و محبت، رحمت ، اخلاص،… طرح می گردد (رک:زرقانی، 1/203). سوره ی قدر سرشار از جلوه های رحمت الهی و توصیه به درک لیلۀ القدر و ایمان به آن است.
نقد و تحلیل روایات مدنی: 1- گفتار نَحّاس: گزارش نحاس، در روایت مجاهد از ابن عباس با گفتار ابن ندیم که روایت مجاهد را در برشماری سوره های مکی بیان می کند، سوره ی قدر را مکی می داند در تعارض است و روایت ابن عباس با همه روایات دیگری که از طرق متعدد از ابن عباس مکی بودن سوره را بیان می کنند در تعارض خواهد بود. 2-روایت علی بن ابی طَلحِه: روایت علی بن ابی طلحه در گفتار ابوعبید، در برابر انبوه روایات صحابه و نیز تابعان قبل و معاصر او، توان استقامت ندارد. گذشته از آن که علی بن ابی طلحه صحابی را ذکر نمی کند و حال آن که در این زمینه شایسته نیست که اجتهاد نماید زیرا بحث مکی و مدنی بر پایه ی روایات ترتیب نزول و اسباب نزول است. 3- سروده ی ابن حَصّار: ابن حصّار در این راستا سروده ای در این زمینه می سراید اما سروده ی خود را مستند نمی کند از این رو به سروده ی او اعتنایی نیست.
3-4-5-نتیجه
سوره ی قدر با توجه به مطالب بیان شده در روایات ترتیب نزول و دیدگاه مفسران، مکی بودن سوره به اثبات رسید و بیان شد که علت مدنی پنداشتن سوره به خاطر قلمداد کردن شأن نزول سوره به عنوان سبب نزول سوره بوده است و همچنین در خصائص و ضوابط سور مکی، مکی بودن سوره قدر را به دست می دهد. هیچ یک از ضوابط و خصائص سوره های مدنی در این سوره به چشم نمی خورد، در ضمن اکثر روایات ترتیب نزول، به نزول سوره بین دو سوره عبس و شمس حکم کرده اند.

3-5- سوره ی عادیات
سوره عادیات در جایگاه یکصدمین سوره از ترتیب فعلی قرآن واقع گردیده است؛ در مورد مکان و زمان نزول آن در میان دانشمندان علوم قرآن و مفسران اختلاف نظر وجود دارد که باید با بررسی روایات ترتیب نزول و سبب نزول و ضوابط و خصائص سوره ها زنگار اختلاف را از این سوره زدود.
3-5-1-گزارش اختلافی بودن سوره
در مورد سوره عادیات، عده ای نزول این سوره را در مکه و عده ای دیگر نزول آن را در مدینه دانسته اند. اما افرادی را می توان نام برد که این سوره را در شمار سوره های اختلافی ذکر کرده اند:سیوطی (رک:الاتقان،1/69) و آیت الله معرفت (رک: التمهید،1/160). با بررسی های صورت گرفته، علت بروز اختلاف را باید در روایات ترتیب نزول و سبب نزول سوره جستجو کرد.
3-5-2- روایات ترتیب نزول
روایات ترتیب نزول این سوره در دو دسته مکی و مدنی به ترتیب تاریخی گزارش می شود:
3-5-2-1- گزارش روایات
نخست روایات مکی بودن بیان می شود:
3-5-2-1-1-روایات مکی بودن
روایت علی بن ابی طالب (ع) از طریق سعید بن مسیب (رک: جفری، 14-15)؛ روایت علی بن ابی طالب (ع) از طریق مقاتل (رک: شهرستانی، 1/128-133)؛ روایت عبدالله بن عباس از طریق عطاء (رک: ضریس،21)؛ روایت ابن عباس از طریق ابن جریح از عطاء (رک:ضریس، 17)؛ روایت عطاء خراسانی (رک: ماوردی، 4/438)؛ روایت ابی شیبه از عطاء (رک: همان)؛ روایت مجاهد (رک: ابن ندیم،28)؛ روایت عکرمه و حسن بصری (رک: بیهقی، 7/142)؛ قتاده (رک: سیوطی، الاتقان،1/60)؛ محمد بن نعمان (رک: زهری،1/38)؛ روایت علی بن ابی طلحه (رک: سیوطی، الاتقان، 1/60)؛ روایت ابن واقد (رک: شهرستانی، 1/128-131)؛ زهری (رک: زهری، 1/38).
بیشتر روایات ترتیب نزول این سوره را در مکه و بین دو سوره عصر و کوثر بیان کرده اند(رک:همانجاها).
3-5-2-1-2- بررسی روایات مکی بودن
بررسی این قبیل رو
ایات مکی بودن سوره را به دست می دهد؛ تنها چند روایت مدنی بودن سوره را بیان کرده اند که با نقدی جدی مواجه است.
3-5-2-2- راویان مدنی بودن سوره و نقد آنها
1-روایت ابن عباس از طریق ابو صالح (رک:یعقوبی،2/33-34)؛2-روایت مقاتل (رک: شهرستانی،1/131-133)؛ 3-ضحاک (رک: طوسی، 10/395).
3-5-3- روایات و اقوال مفسران
نظرات مفسران بر اساس ترتیب تاریخی گزارش می شود:
3-5-3-1- مکی بودن
مفسرانی که نظر به مکی بودن سوره دارند از این قرار است:
ابن مسعود (رک: ماوردی، 6/323)؛ جابر (رک: ماوردی، 6/323)؛ عکرمه و حسن بصری (رک: ماوردی،6/323)؛ عطاء

کار رفته که همگی در نیمه ی دوم قرآن واقع شده و مکی هستند، بنابراین سوره ی مطففین که واژه «کلّا» در آن به کار رفته 4 بار (در آیات 7، 14، 15 و 18) به کار رفته، بر اساس این ضابطه مکی است.
همچنین در مطالعه ای که بر روی واژگان و ترکیبات سوره های مکی و مدنی به عمل آمده، ملاحظه شد، کلمات ویل، ما ادراک، لا أقسم و … مخصوص سوره های مکی است (رک: نکونام، در آمدی بر تاریخ گذاری قرآن، 122-121) که در این سوره 4 بار ویل و دوبار ما ادراک آمده است.
3- مواردی که در دسته ی سوره های مفصّل قرار دارند (رک: سیوطی، الاتقان، 1/86؛ زرقانی، 1/198-197) مفصّل سوره های آخر قرآن است که پایان بخش آن ناس است در سرآغاز این دسته اختلاف نظر وجود دارد ولی بر اساس اینکه، انسان (76) آغاز این دسته باشد (رک: سیوطی، الاتقان، 1/238) و با نظر بهتر اینکه حجرات (49) سرآغاز این دسته باشد (رک: زرقانی، 1/198)، مطففین (83) جزء این دسته محسوب می شود، از سوی دیگر با توجه به این نکته که یکی از وجوه تسمیه این دسته از سوره ها به مفصّل، قلّت و عدم منسوخ در آنها و نیز قول فصل بودن آنهاست (رک: زرقانی، 1/198) و نیز این مطلب که نحّاس درکتاب خویش، ذیل باب، سوره هایی که در آن ها ناسخ و منسوخ را نیافته است ، 43 سوره را برمی شمارد که غالباً همان سوره های پایانی قرآن و از جمله ی آن ها مطففین است (رک: نحاس، 266-265) پس قطعاً مطففین جزء سوره های مفصّل و داخل در این ضابطه است.
در این قسمت ذکر این نکته ضروری است که برخی از علماء علوم قرآن و مفسران را بر این واداشته که سوره را به عنوان یک سوره مدنی تلقی کنند وجود آیه ای که سخن از کیل و وزن را به میان آورده است، در حالی که در سوره و انعام و شعراء و هود و إسراء که بدون اختلاف مکی هستند، سخن از کیل و وزن به میان آورده است. از جمله ﴿أوفُو الکَیلَ وَ المِیزَانَ بالقِسط … ﴾ (انعام/ 152؛ و پیمانه و ترازو را به عدالت، تمام بپیمایید)؛ ﴿أوفُو الکَیلَ و لا تَکُونُوا من المُخسِرینَ … ﴾ (شعراء/ 181-183؛ پیمانه را تمام دهید و از کم‏فروشان مباشید*…)؛ ﴿و أوفُوا الکَیلَ إذَا کِلتُم وَزِنُوا بِالقِسطاس المُستَقیم﴾ (إسراء / 35؛ و چون پیمانه مى‏کنید، پیمانه را تمام دهید، و با ترازوى درست بسنجید)؛ (رک: ابن کثیر(تفسیر القرآن العظیم)، 8/342) و خداوند در این آیه تنها در صدد وعید و انذار از یک پلیدی و خیانت در کیل است و درصدد درمان این بیماری شایع در میان مردم است چنانکه در دعوت حضرت شعیب (ع) درمیان قومش که به این مرض مبتلا بودند و البته با نهی از آن صورت گرفت ﴿ وَ لا تَنْقُصُوا الْمِکْیالَ وَ الْمیزانَ إِنِّی أَراکُمْ بِخَیْرٍ وَ إِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ مُحیطٍ ‏﴾ (هود/84؛ پیمانه و ترازو را کم مکنید. به راستى شما را در نعمت مى‏بینم. و [لى‏] از عذاب روزى فراگیر بر شما بیمناکم) (رک: خطیب، 16/ 1490-1489) ؛ بنابراین آیه ی مذکور تنها به صورت کلی در صدد مذمت مطففین می باشد نه در مقام تشریع حکم تحریم آن، لذا بر اساس این ضابطه، مطففین، مدنی نیست.
3-3-5-2-سوره مطففین در خصائص سوره های مکی
خصائص سوره ها در دو بخش اسلوبی و موضوعی تقسیم می شود:
3-3-5-2-1-سوره مطففین در خصائص اسلوبی سوره های مکی: 1- کوتاهی آیه ها و سوره ها: (رک: زرقانی، 1/203؛ حسین احمد، 1/168). سوره مطففین که درترتیب کنونی قرآن، سوره هشتاد و سوم واقع در جزء سی ام است درکمتر از یک و نیم صفحه -طبق رسم الخط عثمان طه- تقریباً از اغلب سوره های قبل از خود همچون؛ انسان، مرسلات، نبأ و نازعات کوتاه تر و با چند سوره ی قبل و بعد از خود تقریباً هم اندازه است و حتی از برخی از سوره های خیلی بعد از خود مثل فجر کوتاه تر می باشد اما از جهت کوتاهی آیات، این سوره با 36 آیه – بر طبق رسم الخط مصحف عثمان طه – در 19 سطر جای گرفته است به طوری که در هر سطری، بیش از یک آیه ثبت شده است و حال آنکه برخی از سوره های قبل از آن مثل انسان (که مدنی است) با 31 آیه در 26 سطر جای گرفته است. 2- کثرت اسلوب تأکید و الفاظ تثبیت معنا همانند سوگند بسیار، تشبیه و ضرب المثل (رک: حسین احمد، 1/168) در این سوره مشاهده می شود که تمامی ترکیبات کلمات تأکید و تثبیت معنا در حدود 20 مورد می باشد که 6 مورد لام تأکید، یک مورد أّنَّ، یک مورد نفی و استثناء، هل و همزه ی استفهامی – که در اینجا به معنای قد و تثبیت معنا است – همچنین 4 مورد کَلّا – در تأکید و معنای ردع و زجر – به کار رفته است همچنین وصف های متعدد از (مطففین، سجین، مکذّبین، عِلّیّون، رحیق، عین و عبارت فلیَتَنافَسِ المَتَنافسون و …) که همگی دلالت بر کثرت اسلوب تأکید در این سوره دارد. 3- کثرت فواصل (رک: حسین احمد، 1/168)؛ فواصل – جمع فاصله، خواه کلمات آخر آیات و خواه کلمات هم شکل در بخش های آیات باشد – و کثرت آنها غالباً به کوتاهی آیات می انجامد که در این سوره، این حالت به وضوح و حتی با نگاهی گذرا به خوبی مشهود است.4- تعبیر و وزن و سجع نیرومند (رک: حسین احمد، 1/168)؛ این خصلت هم که به خصیصه اول و سوم وابسته است به زیبایی در این سوره مشهود است چرا که تمام آیات آن مسجع و وزن نیرومندی برخوردارند به طوری که بیشتر آیات مختوم به واو و نون یا یاء و نون و در برخی به یاء و میم با رعایت فاصله و در دو مورد نیز به واو و میم ختم می شود و از آنجا که مخارج این حروف مشابه و متقارب می باشد لذا سجع و وزن محکمی در سوره ایجاد کرده و حتی آیات پایانی با وجود تغییر محتوا همچنان از سجع حاکم بر سوره پیروی می کند.
3-3-5-2-2-سوره مطففین در خصائص موضوعی سوره های مکی: 1- تثبیت اصول اعتقاد
ی: قرآن مکی، بیشتر سه معنا را گزارش می کند؛ یکی، اثبات توحید خداوند و نفی شرک و بت پرستی، دوم تثییت نبوت نبی اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و جهانی بودن رسالت ایشان، سوم، اثبات امر قیامت و جهان آخرت، پس از این سه، ترغیب و ترهیب، امثال و قصص، ذکر بهشت و دوزخ، توصیف روز قیامت می آید (رک: زرقانی، 1/203-202؛ حسین احمد، 1/169) در این سوره از اثبات توحید و تثبیت نبوت سخنی به میان نیامده اما فضای حاکم بر اغراض سوره، اثبات امر قیامت و روز جزا آیات 4 و 11 و سپس توصیف روز قیامت رک: آیات 5 و 6 و ذکر برخی عذاب های جهنّمیان و نعمت های بهشتیان (رک: آیات 14-17 ؛ 22-28) و ترغیب و ترهیب نسبت به آنها (رک:آیات 10،21،36) و اثبات وجود نامه ی اعمال (آیات 9،17، 18، 20) به صورت کاملاً محسوسی بیان شده است. 2- سخن از عادات و رسوم زشت و ناپسند: در سوره های مکی، آداب و عادات زشت مانند قتل، زنده به گور کردن دختران، آبروریزی، مال یتیم خواری، سخن به میان آمده تا بدین وسیله، این عادات را دور سازد (رک: زرقانی، 1/203) از جمله عادات ناپسند میان عرب جاهلی و مشرکان قریش و تجار، تطفیف و کم فروشی بود، که دراین سوره که به این کلمه و عادت نیز نام برده شده، در ابتدا با مذمّت افرادی که به آن مبتلا هستند و تهدید آنها به عذاب و هلاکت سعی در بر حذر داشتن مردم از این رسم زشت دارد چرا که (ویل) به معنای شر شدید، حزن فراوان، هلاکت عظیم و عذاب دردناک و همچنین نام درّه ای در جهنّم می باشد (رک: ملاحویش، 4/508). 3- شرح اصول اخلاقی و حقوق اجتماعی: در این سوره ها، اصول اخلاقی وحقوق اجتماعی، شرح و توضیح می یابد. اخلاق ناپسند هم چون کفر، گناه، نادانی و … زشت و ناپسند مطرح می شود و اخلاق پسندیده چون ایمان، اطاعت، علم و … خوب و نیکو طرح می گردد (رک: ززقانی، 1/203). در این سوره اخلاق ناپسندی همچون تطفیف (کم فروشی) و تکذیب آیات الهی و کفر و استهزاء و مسخره کردن دیگران، زشت و ناپسند معرفی شده و برای هر یک از آنها نیز عذاب سخت و دردناکی مطرح می گردد. همچنین اخلاق های پسندیده ای مثل بِرّ و نیکی و ایمان را معرفی و برای هر کدام، پاداش هایی عنوان می شود. 4- توجه به داستان انبیاء و اخبار امت های پیشین (رک: زرقانی، همانجا؛ حسین احمد، 1/169). در این سوره هیچ داستانی از انبیاء و امت های پیشین نیامده است جز اینکه در آیه ی 13 ﴿إذا تُتلی علیه ایاتُنا قال أساطیر الأوّلین﴾، فقط به أساطیر اولین اشاره ای کرده است.
نقد و بررسی روایات مدنی بودن: 1- روایت ابن عباس: که مدنی بودن سوره را بیان کرده با روایت مکی بودن سوره که از طرق مختلف از او رسیده در تعارض است.2- روایت ضحاک: در مورد روایت او باید گفت: که از خود ضحاک در منابع مختلف مکی بودن سوره گزارش شده است. 3- روایت عکرمه و حسن بصری: روایت آنها با روایات رسیده از طریق علی بن حسین بن واقد از عکرمه و حسن بصری که مکی بودن سوره را بیان می کند در تناقض است. 4- روایت مقاتل بن سلیمان: قرطبی به نقل از مقاتل بن سلیمان مکی بودن سوره را بیان می کند(رک:قرطبی، 20/250).

3-3-6- نتیجه
با توجه مطالب بیان شده در مورد سوره مطففین بیشتر روایات ترتیب نزول و سبب نزول این سوره را مکی دانسته اند و کسانی که سوره را مدنی دانسته اند به خاطر وجود آیات در مورد کیل و وزن است که نمونه هایی از آیاتی که در سوره های مکی بدون اختلاف در این مورد سخن گفته اند بیان گردید که مدنی دانستن این آیات از سوره مطففین صحیح نیست و در ضمن بر اساس خصائص و ضوابط سور مکی، نزول این سوره را در مکه به اثبات می رساند.

3-4- سوره ی قدر
سوره قدر در ترتیب کنونی قرآن کریم در ردیف نود و هفتمین سوره قرار دارد؛ اما در اقوال علماء علوم قرآن و مفسران در مورد مکان و زمان نزول سوره اختلاف نظر هایی وجود دارد که باید با استفاده از منابعی چون : روایات ترتیب نزول و سبب نزول و سخنان مفسران و خصائص وضوابطی که به صورت اسلوبی و قیاسی مطرح شده به رفع اختلاف در این مورد پرداخت.
3-4-1- گزارش اختلافی بودن سوره
سوره بر طبق گفته سیوطی و معرفت جزء سوره های اختلافی از لحاظ مکان و زمان نزول است (رک: سیوطی، الاتقان، 1/68؛ و، التحبیر، 33-34؛ معرفت، التمهید ، 1/157؛ و ، تاریخ قرآن، 61).
بخشی نظرات، نزول سوره را در مکه و برخی به نزول آن در مدینه اشاره دارند، با دقت در روایات ترتیب نزول و سبب نزول منشأ ایجاد اختلاف در مورد نزول این سوره در روایات ترتیب نزول و سبب نزول است.
3-4-1-2-روایات ترتیب نزول سوره
در مورد این سوره طرق متعددی وارد شده که افراد زیادی مکی بودن را روایت کرده اند که به گزارش آن ها پرداخته می شود:
3-4-1-2-1- گزارش روایات مکی
روایت علی بن ابی طالب (ع) از طریق سعید بن مسیّب (رک: جفری،14-15)؛ روایت علی (ع) از طریق مقاتل (رک: شهرستانی،1/128-133)؛ روایت ابن عباس از طریق عطاء (رک: ابوعبید،21)؛ روایت ابن عباس از طریق ابو صالح (رک:یعقوبی،2/33-34)؛ روایت ابن جریج از طریق عطاء خراسانی (رک: ماوردی، 6/309)؛ روایت عطاء از طریق ابو شیبه (رک: حسکانی، 2/412؛ ماوردی، 4/438)؛ روایت جابر بن زید (رک: سیوطی، الاتقان، 1/110-111)؛ روایت مجاهد (رک: ابن ندیم، 28)؛ روایت عکرمه (رک: بیهقی، 7/142-143)؛ روایت قتاده (رک: سیوطی، الاتقان، 1/60)؛ حسن بصری (رک: واحدی، اسباب النزول، 13-14)؛ روایت محمد بن نعمان (رک: ابن ندیم، 28)؛ روایت ابن واقد (رک: شهرستانی، 1/128-131)؛ روایت زهری (رک: زهری، 1/37)؛ ترتیب زرکشی (رک: 1/280).
بیشتر روایات ترتیب نزول سوره را چهاردهمین سوره نازله در مکه، بین دو سوره عبس و شمس دانسته اند (همانجاها).
3-4-1-2-1-1- بررسی روای
ات مکی بودن
با بررسی، بیشتر روایات ترتیب نزول، مکی بودن سوره قدر را گزارش کرده اند و تنها اندکی از این روایات مدنی بودن را بیان کرده اند، که با نقد مواجه است.
3-4-1-2-2-راویان مدنی بودن سوره و نقد و تحلیل آنها
1-روایت مُجاهِد: از طریق نحاس، که نحاس در کتاب خود مدنی بودن سوره قدر را از وی گزارش می کند (رک: نحاس، 260).
2-روایت علی بن اَبی طَلحِه: روایت او از ابوعبید قاسم بن سلام(224ه.ق) به نقل از عبدالله بن سالم، از معاویه بن سالم، از علی بن ابی طلحه نقل می کند، که 24 سوره را مدنی می داند که سوره ی قدر در میان سوره های مدنی قرار گرفته است (رک:ابوعبید

إِذا کالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ یُخْسِرُون‏﴾ (مطففین/1-3؛ واى بر کم‏فروشان، که چون از مردم پیمانه ستانند، تمام ستانندو چون براى آنان پیمانه یا وزن کنند، به ایشان کم دهند).
سبب نزول: هنگامی که رسول خدا(ص) وارد مدینه شدند، مردم مدینه از نظر وزن و پیمانه، خبیث ترین افراد بودند پس خداوند این آیات را نازل کرد بعد از آن، ایشان ترازو و پیمانه شان را خوب کردند. این سبب نزول را افراد زیر در منابع، یا کاملاً به همین صورت یا با اندکی تغییر ذکر کرده اند:
1-روایت ابن عباس: برخی مفسران، سبب نزول مذکور را به نقل از ابن عباس بدون ذکر واسطه و طریقی بیان کرده اند (رک: ابن جوزی، زادالمسیر، 4/414؛ بغدادی، 4/403؛ المظهری، 1/217) و برخی نیز آن را به نقل از نسایی بدون ذکر سندکامل، آورده اند (رک: سیوطی، الدر المنثور،6/ 324-323؛ آلوسی، 15/273؛ قرطبی، 20/250) و عده زیادی نیز این سبب را از ابن عباس به طریق عکرمه آورده اند (رک: زمخشری، 4/718؛ ثعلبی، 10/150؛ طبرسی،مجمع البیان، 10/687؛ بغوی، 5/221؛ طبری، جامع البیان، 30/58-57؛ ابن کثیر (تفسیرالقرآن العظیم)، 8/343؛ فخر رازی، 31/83؛ واحدی،اسباب النزول، 474) و تعدادی نیز به ذکر این سبب بدون ذکر سند و نامی از ابن عباس، پرداخته اند (رک:فیض کاشانی، 7/361). 2- روایت ابی الجارود از امام باقر(ع): در برخی از منابع شیعی نیز همین سبب نزول به نقل از ابی الجارود از امام باقر(ع)، ذکر شده است (رک: قمی، 2/410؛بحرانی،البرهان، 5/604؛ شبر، 6/378؛ قمی مشهدی، 14/176-175). 3- روایت مقاتل بن سلیمان: وی این سبب را با اندکی تفاوت چنین بیان می کند که رسول خدا (ص) هنگامی که وارد مدینه شد به آنان گفت: (و ویل) وای برشما باد به جهت کاری که می کنید پس خداوند این آیات را به عنوان تصدیقی بر سخن آن حضرت(ص) نازل فرمود (رک: مقاتل بن سلیمان؛ 4/621). 4- روایت سدی: سدی، همان سبب نزول مذکور با اندکی تغییرات را بیان می کند (رک: ثعلبی، 10/150؛ بغدادی، 4/403؛ طبرسی، مجمع البیان، 10/687؛ بغوی، 5/221؛ واحدی،اسباب النزول، 475؛ زمخشری، 4/718؛ ابن جوزی، زاد المسیر،4/414). 5- راوی نامعلوم: برخی از مفسران سبب نزول عامی بدون ذکر سند در منابع خویش، بدین صورت بیان کرده اند که در میان اهل مدینه تاجران کم فروشی بودند که فروشنده و دلّال، شراب خوار، افراد فرومایه و قمارباز بودند پس این آیات – درباره آنها – نازل شد سپس رسول خدا (ص)خارج شده و آن را قرائت کردند و در ادامه فرمودند که پنج چیز، موجب پنج چیز دیگر می شود …” و (مردمی) کم فروشی نکردند مگر اینکه سال ها دچار قحطی شدند” (رک: فخر رازی، 31/83) و زمخشری نیز تصریح کرده که راویِ این روایت را نیافته است (رک:زمخشری،4/718) هرچند که برخی، قسمت دوم این سبب نزول (یعنی سخن پیامبر (ص) را به استناد ابودرداء به نقل از ضحاک، مجاهد و طاووس از ابن عباس آورده اند (رک: ثعلبی، 10/150) و واحدی نیز آن را به نقل از قرظی آورده است (رک:واحدی،اسباب النزول، 475).
3-3-4-2- آیات پایانی (29-36): ﴿ إِنَّ الَّذینَ أَجْرَمُوا کانُوا مِنَ الَّذینَ آمَنُوا یَضْحَکُونَ* وَ إِذا مَرُّوا بِهِمْ یَتَغامَزُونَ* …. هَلْ ثُوِّبَ الْکُفَّارُ ما کانُوا یَفْعَلُون﴾ (مطففین/29-36؛ [آرى در دنیا] کسانى که گناه مى‏کردند آنان را که ایمان آورده بودند به ریشخند مى‏گرفتند* و چون بر ایشان مى‏گذشتند اشاره چشم و ابرو با هم رد و بدل مى‏کردند * …..[تا ببینند] آیا کافران به پاداش آنچه مى‏کردند رسیده‏اند).
در ذیل این آیات مفسران سه سبب نزول نقل کرده اند که دو مورد از آن ناظر به مکی بودن و یکی ناظر به مدنی بودن این آیات می باشد.
3-3-4-2-1-اسباب نزول مکی: 1- حضرت علی(ع) و جمعی از مؤمنان از کنار جمعی از کفار مکه گذشتند. آنها نسبت به علی (ع) و مؤمنان بی احترامی کردند و خندیدند و آنها را استهزاء کردند سپس آیات فوق نازل شد و سرنوشت این گروه کافر و استهزاء کننده را در قیامت و معذب بودنشان در آتش دوزخ را آشکار ساخت. این روایت به طرق مختلف در منابع ذکر شده است (حسکانی، به دو طریق مقاتل از ضحاک از ابن عباس و ابوصالح از ابن عباس (رک: 2/428-427)؛ طبرسی، به طریق ابوصالح از ابن عباس( رک:مجمع البیان، 10/694)؛ مراغی، بدون ذکر سند، (رک: 30/84)؛ ملاحویش، بدون سند،( رک: 4/519)؛ ابن عطیه، بدون سند، (رک: 5/454)؛ اندلسی، بدون ذکر سند، (رک: 10/432-431).
2-این آیات درباره ی برخی اصحاب پیامبر(ص) همچون: عمار، صباب، صهیب، بلال و سایر فقرای مؤمن که مورد استهزاء مشرکان و ثروتمندان قریش همچون ابوجهل، ولیدبن مغیره، عاصل بن وائل و … واقع شده بودند نازل شد این سبب نزول که با سبب نزول مکی قبلی قابل جمع است، به طرق گوناگون، توسط مفسران گزارش شده است: (طبرسی، به نقل از ابن مسعود و ابن عباس؛ (رک:طبرسی،مجمع البیان، 10/693؛ قرطبی، از ابن عباس؛ (رک:قرطبی، 20/267). اما بیشترشان بدون ذکر سند، گزارش کرده اند (رک: زمخشری، 4/724-723؛ ابن جوزی، زاد المسیر، 4/418؛ ملاحویش، 4/519-518؛ بغوی، 5/227؛ بغدادی، 4/406؛ طنطاوی، 15/328؛ ثعلبی، 10/157؛ فخر رازی، 31/94؛ مظهری، 10/227؛ سمرقندی، 3/559؛ آلوسی، 15/283؛ ابن عاشور، 30/187-186؛ بیضاوی، 5/296؛ حقی بروسوی، 10/374؛ زحیلی، 30/131؛ میبدی، 10/419).
3-3-4-2-2- سبب نزول مدنی: این آیات در شأن علی بن ابی طالب (ع) نازل شده و ماجرا به این صورت نقل شده که روزی آن حضرت (ع) در میان جمعی از مسلمین به نزد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم می رفتند، وقتی در بین مسیر از کنار منافقان گذشتند آنان، آن حضرت (ع) را مورد تمسخر قرار داده و با چشم و ابرو به هم اشاره می کردند و می خندیدند و وقتی نزد یاران و هم کیشان خود بازگشتند، گفتند ما ام
روز أصلع (یعنی مرد طاس و بی مو) را دیدیم و به او خندیدیم، آن گاه قبل از رسیدن امام علی (ع) و یارانشان نزد پیامبر(ص)، این آیات نازل شد.
این روایت را خود مقاتل در تفسیرش بیان کرده و در ادامه ی آن فضیلتی برای ابوبکر مبنی بر خشم او بر منافقان و طرد کردن و راندن آن ها از آن مسیر، قائل شده است (رک: 4/625)، حسکانی نیز این روایت را از تفسیر مقاتل به اختصار نقل کرده است(رک: 2/428)، برخی نیز این روایت را به نقل از مقاتل و کلبی بیان کرده اند (رک: ثعلبی: 10/157؛ طبرسی،مجمع البیان، 10/693؛ میبدی، 10/420). اما مفسران دیگر این روایت را بدون ذکر سند نقل کرده اند: (رک: فخر رازی، 31/94؛ زمخشری، 4/724؛ سمرقندی، 3/559؛ شبر، 3876؛ زحیلی، 30/132).
3-3-4-3-بررسی روایات سبب نزول مدنی :1- نقد روایات نادرست [ یعنی: سبب نزول مدنی بودن سوره ] در گفتار برخی از مفسران محقق با کم اعتنایی به آن اقوال و به کار بردن لفظ «قیل» درباره ی آنها آغاز می شود (رک: طبرسی،مجمع البیان، 10/687 و 693؛ زمخشری، 4/718و 723) و تا عصر حاضر ادامه یافته به طوری که تعدادی از معاصران قاطعانه به ردّ این اقوال پرداخته اند ( که در ادامه ی مباحث در بخش نقدها، از گفتار ایشان بهره لازم و کافی به عمل خواهد آمد) 2- سبب نزول های مدنی بیان شده برای این سوره که بیشتر بدون سند به ابن عباس یا تابعانی همچون: عکرمه و حسن بصری می رسد که از این رو که غیر مستندند، قابل اعتنا نیست.3- سبب نزول نخست که مدنی بودن سوره را نشان می دهد را می توان از نظر محتوا چنین مورد نقد قرار داد که، حکمتی برای وضع آیات مدنی در صدر سوره ای که روایات ترتیب نزول فراوانی، آن را در شمار سوره های مکی می دانند، فهمیده نمی شود و این با مضمون و اسلوب سوره در تناقض است (رک: دروزه، 5/508-509) چرا که لحن سوره همراه با خشونت و سختگیری فراوان است و این مطلب مخصوصاً با تکرار لفظ کلّا – که ناشی از عناد مخاطب و انکار اوست – در این سوره ظهور بیشتری می یابد و این حالت با بدو ورود پیامبرا کرم صلی الله علیه و آله و سلم به مدینه متناسب نیست (رک: معرفت، التمهید، 1/155)؛ زیرا آنها قومی بزرگوار بودند که دین خدا را پذیرفتند و جان ها و اموالشان را برای یاری و حمایت از آن اختصاص دادند و شهرشان را برای مهاجران گشودند و آنها را در خانه های خویش مسکن دادند، بنابراین این نوع برخورد خشن و رسوا کننده مناسب آنان نیست بلکه بیشتر مناسب وضعیت مشرکان است (رک: خطیب، 16/1488) این واقعیت تاریخی است که اسلام در محیط مکه با حالتی زننده از تطفیف مواجه بود به نحوی که ثروتمندان و بزرگان مشرکان طی تجارت های وسیعی به آن می پرداختند و به احتکار دست می زدند و اموال زیادی در دستان این افراد بود که آن را از طریق فرستادن کاروان های تجاری در دو فصل زمستان و تابستان به سوی یمن و شام فراهم آورده بودند و سپس بازارهایی به نام، عکاظ در موسم حج گشودند و آنها بر اساس امیال خویش با اعمال فشار بر مردم حکم رانی می کردند و در آیه ی قرآن هم آمده است که «إذا اکتالو علی الناس …» (مطففین/ 2) پس مراد علی الناس می باشد نه من الناس (رک: سید قطب،6/3854) تطفیف (کم فروشی) را مذمت کرده و از آن برحذر داشته است و حال اینکه، این صفت، عادت اهل مدینه بوده و پیامبر(ص) در اول ورودش به مدینه، این سوره را بر آنان خواند تا آنان از این خصلت زشت و عذاب آور بیداری بجویند تا اعمال و معاملات آنها نیکو شود و این اولین رحمت خدا بود که به اهل مدینه رسید و کسانی که آن را در بدو ورود پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از آن حضرت (ص) شنیدند، گمان کردند که این سوره در مدینه نازل شده به همین خاطر بعضی سبب نزول آن را درباره ی مردی به نام ابوجهینه بیان کرده اند(رک: ملاحویش، 4/510-509) ، اما بایستی گفت این روایات که اندکی قبل یا بعد از نزول رخ داده و سوره ی مذکور به هنگام وقوع آن تلاوت شده، در اصل شأن نزول (رک: معرفت؛ التمهید 1/254) و حمل بر ذکر مصداق و تطبیق نابه جاست (رک: نکونام، 152) و سبب نزول معتبر و قابل استفاده در تاریخ گذاری نمی باشد. 4- دیگر روایات مربوط به سبب نزول آیات آغازین سوره، نیز هر یک با وجود ضعف در سند آنها از اعتبار ساقط می شوند، چنانکه روایت ابوالجارود، به علت جرحی که از سوی امام صادق (ع) درباره ی او وارد شده و وی را کذاب و کافر خواند و مورد لعنت قرار داده (رک: طوسی،اختیار معرفۀ الرجال، 230)، روایت مُقاتِل نیز به خاطر اینکه آن تفسیر توسط راوی او؛ ابوصالح هُذَیل بن حبیب، شامل اضافاتی گردیده و تشخیص سخن خود مُقاتِل از روی او امکان ندارد، روایت راوی نامعلوم هم به سبب مجهول بودن راوی آن فاقد اعتبار و استناد می باشند 5- روایت سبب نزول مبتنی بر مدنی بودن بخش پایانی سوره؛ نیز قابل نقد می باشد، چرا که با روایات اسباب نزول حاکی از مکی بودن این آیات که از سند و محتوای مقبول تری برخوردارند، در تعارض می باشد و از سوی دیگر تمسخری که در این آیات به آن اشاره شده، ناشی از سوء ادب و گمراهی فاعل آن است و این حالت در واقعیت محیط و فضای مکه محسوس تر است (رک: سید قطب، 6/3860) و در آن جا (مکه) مؤمنان در اقلیت و کافران در اکثریت و قدرت بودند و این آیات بیانگر رخدادی از حالت آن کافران قبل از نزول این آیات می باشد به دلیل فعل ( کانوا ) که خبر از گذشته می دهد خود گویای این سخن است (رک: ملاحویش، 4/519-520).
3-3-5-سوره مطففین در ضوابط و خصائص سوره های مکی
سوره بر اساس خصائص و ضوابط سوره های مکی مورد بررسی قرار می گیرد:
3-3-5-1-سوره مطففین در ضوابط سوره های مکی
1-سوره هایی که در آن داستان انبیاء و امت های پیشین آمده
به جز بقره و آل عمران، مکی است(رک: زرکشی، 1/276؛ سیوطی،الاتقان، 1/86، زرقانی، 1/196-197).
هر چند داستان امت های پیشین به شکل مفصّل در این سوره نیامده ولی در آیه ی 13 با عبارت « اساطیر الاولین » ذکری از آن به میان آمده و در این حد در این ضابطه جای می گیرد.
2-هر سوره ای که در آن واژه «کلّا» به کار رفته مکی است (رک: زرکشی، 1/275؛ سیوطی، الاتقان، 1/87؛ زرقانی، 1/197-196) «کلّا» که حرف ردع و زجر است و برای نفی ماقبل و تأکید ما بعد به کار می رود و به معنای هرگز می باشد، 33 بار و در 15 سوره ی قرآن به