عمومی

منبع تحقیق با موضوع توسعه صادرات، بهره بردار، توسعه کشت

گرمترین نقطه در کشور، شرایط مساعدی برای کشور پهناور ایران به لحاظ بهره مندی از یک اکولوژیک منحصر به فرد فراهم کرده است، این شرایط زمینه رشد و نمو گیاهان وحشی و دارویی را در کشور مساعد کرده است، به طوری که هم اکنون بیش از ?? درصد گونه های گیاهی جهان در ایران وجود دارد و همین امر کشورمان را در زمره مستعدترین کشورهای جهان برای تولید گیاهان دارویی قرار داده است (ایروانی، ۱۳۸۳)
استفاده از گیاهان دارویی در قالب طب سنتی برای درمان بیماریها و مصارف دیگر در صنایع غذایی، آرایشی و بهداشتی از دیر باز مورد توجه بوده است، ولی در چند ساله اخیر با گرایش مردم به استفاده از داروهایی با منشأ گیاهی به دلیل عوارض جانبی و سوء داروهای شیمیایی توجه جهانیان به این بحث بیشتر شده است. از سوی دیگر، تأکید سازمان بهداشت جهانی (WHO) در جایگزینی تدریجی مواد طبیعی به جای مواد شیمیایی موجب شده تا کشورهای مختلف جهان نسبت به سرمایه گذاری، برنامه ریزی کشت و تولید انبوه گیاهان دارویی در سطوح صنعتی و استفاده از آن در صنایع دارویی، بهداشتی و غذایی اقدام کنند(قاسمی پیربلوطی، ۱۳۸۸).
چنین توجه و اقبالی به سوی گیاهان دارویی، کشت و تجارت آن را در جایگاه اقتصادی مناسبی قرار داده است. به طوری که برآوردها حاکی از ده ها میلیارد دلار گردش مالی حاصل از پرداختن به این تجارت است، اما با توجه به قابلیت‌های کشورمان که ذکر آن به میان رفت و نظر به پیشینه کهن استفاده از گیاهان دارویی در ایران، وباداشتن شخصیتهای چون ابوعلی سینا که ازپیشگامان این علم بوده است،چنین به نظر میرسد که هنوز نتوانستهایم ازظرفیتهای موجود درکشور به خوبی بهره برداری کنیم، وجایگاه مناسبی درعرصه تجارت جهانی گیاهان دارویی بیابیم (مرکز توسعه صادرات ایران، ۱۳۸۲ ).
۲-۱-۳-۱ مزایای استفاده از گیاهان دارویی
استفاده از گیاهان دارویی و داروهای گیاهی همانند استفاده از داروهای شیمیایی دارای مزایا و معایبی می باشد. از مهمترین مزایای داروهای گیاهی ارزش اقتصادی و کمی هزینه دستیابی به آنها است. از مزایای دیگر داروهای گیاهی اثرات زیست محیطی و اکولوژیکی کاربرد آنها است، که میتوان آن را نوعی تعامل و دوستی بین انسان با محیط زیست دانست. همچنین استفاده از داروهای گیاهی اثرات تخریبی کمتری بر منابع طبیعی نظیر خاک، آب، هوا و انرژی دارد. علاوه بر این می تواند موجب ایجاد باغ ها و مزارع تولید و پرورش گیاهان دارویی شود و به دنبال آن اثرات مثبتی بر افزایش تنوع زیستی در محیط زیست و کاهش آلودگی های زیست محیطی خواهد داشت. البته بایستی به این نکته توجه نمود که برداشت افراطی گیاهان دارویی از منابع طبیعی منجر به انقراض و نابودی گونه های نادر و ارزشمند میشود. برتری دیگر داروهای گیاهی کاهش عوارض ناشی از داروهای شیمیایی و جلوگیری از مقاومت نسبی عوامل بیماریزا است. اغلب عوامل بیماریزا در برابر مصرف مداوم داروهای شیمیایی جهش ژنتیکی یافته و در برابر داروها از خود مقاومت نسبی نشان میدهند و از اثر بخشی آنها کاسته میشود (قاسمی پیربلوطی، ۱۳۸۸).
۲-۱-۳-۲معایب استفاده از گیاهان دارویی
یکی از معایب استفاده از داروهای گیاهی محدودیت دسترسی به برخی گونه های گیاهی در همه فصول سال است و در صورت نگهداری ممکن است با فساد و کاهش اثرات مفید آن همراه باشد. از دیگر معایب این دسته داروها این است که زمان درمان با داروهای گیاهی بسیار طولانی بوده و در حال حاضر تیمار با این منابع دارویی جهت کنترل بیماریهای اپیدمیک مؤثر نمی باشد (قاسمی پیربلوطی، ۱۳۸۸).
به‍طور کلی مواد مؤثره گیاهان دارویی که حاصل سوخت و ساز (متــابولیسم) ثانویه است به‍عنوان ترکیبــات ثانویه (Secondary metabolits) معروف میباشند. این ترکیبـات عمـــوماً وزن مولکولی کمتر از ۱۰۰۰داشته و به ‍مقدار کمی در سلول ذخیره شده و عمدتاً در سلول‍های تخصصی و در مرحــــله خاصی از چرخه زندگی گیاه تولیـــد می‍شوند. گیـاهان دارای این نوع مکانیسم‍ها، نسبت به سایر گیاهان از سازگاری و بقای طولانیتری برخوردارند (تایز و زایگر۱۶، ۱۳۷۹). مهـم‍ترین آنها آلــکالوئیدها، فنولیـــک‍ها، روغنهای فرار، تانن‍ها و فلاونوئیدها هستند. تولید این ترکیبات برای گیاه گران و هزینه‍بر می‍باشند، ولی گیاه این ترکیبات را بیهوده تولید نمی‍کند و اهـداف خاصی جهت تولید،ترشح و ذخیره آنها دارد (وینکو۱۷ همکاران، ۱۹۹۹).
مهم‍ترین این وظایف به شرح زیر است (قاسمی پیربلوطی، ۱۳۸۸):
-دفع عوامل پاتوژن (باکتری، قارچ، ویروس و انگل)
-دفع آفات و حیوانات گیاه‍خوار
-افزایش توان رقابتی گیاه بر سر منابع مانند نور، آب و مواد غذایی
-جلب حشرات گرده افشان
-رفع تنش‍های غــــیرزنده و حفاظت در برابر اشعه ی UV.
۲-۱-۴ – نعناع فلفلی
۲-۱-۴-۱- تاریخچه
نعناع از جمله گیاهان دارویی است که به واسطه اثرات دارویی و استفاده غذایی از دیرباز مورد توجه محققان بوده و از دو هزار سال قبل تاکنون به عنوان ادویه و دارو استفاده میشود. اما استفاد? انسان از نعناع فلفلی به ۲۵۰ سال قبل باز میگردد. از برگها، پیکر رویشی و اسانس این گیاه در اکثر فارماکوپههای معتبر به عنوان دارو یاد شده است. مواد موثر? نعناع فلفلی در صنایع غذایی، بهداشتی و آرایشی، شیرینی سازی، نوشابه سازی و صنایع ادویه ای مورد استفاده قرار می گیرد (امیدبیگی، ۱۳۸۴). امروزه در کشورهای مختلف جهان متجاوز از یک میلیون کیلوگرم اسانس در سال از این گیاه تهیه میشود و این خود درجه اهمیت و توسعه کشت آن را در نقاط مختلف کره زمین نشان میدهد (بقالیان و نقدی بادی، ۱۳۷۹).
۲-۱-۴-۲- خاستگاه و پراکنش
در مورد منشأ نعناع فلفلی اختلاف نظرهایی وجود دارد. عده ای از گیاهشناسان آسیا را منشأ نعناع می‌دانند. در حالی که برخی دیگر منشأ آن را انگلیس دانسته و معتقدند که این گیاه در قرن هفدهم در انگلیس بوجود آمده است. نعناع در نواحی معتدل اروپا، آسیا، شمال آمریکا و استرالیا در سطوح وسیعی میروید. مهمترین کشور تولید کننده این گیاه، آمریکا است. از کشورهای دیگر تولید کنند? نعناع فلفلی می‌توان روسیه، بلغارستان، فرانسه و مجارستان را نام برد. همچنین اخیراً در کشور ایران توجه ویژه ای به تولید این گیاه می شود (امید بیگی، ۱۳۸۴).
۲-۱-۴-۳- رده بندی و گیاهشناسی
خانواده نعناعیان، گیاهانی عموما علفی هستند و به ندرت دارای نمونه های رونده یا بوتهای میباشند. دارای ساقه چهار گوش، معطر با برگهای متقابل، گلهای پنج پر و نامنظم که خامه از قاعده تخمدان منشأ میگیرد. وجود خطوط برجسته روی کاسه گل و ظاهر جام گل، کمک مؤثری در تشخیص این گیاهان می کند. گل در این خانواده دارای پنج عدد کاسبرگ پیوسته، دو یا چهار عدد پرچم و تخمدان میانی دو برچهای است. جام گل دراغلب گیاهان این خانواده دو لپی بوده و گلبرگها دارای دو زبانه است. نعناع گیاهی از شاخه اسپرماتوفیتها، رده دولپه ای ها زیر رده ماگنولیده، راسته لامیالها، خانواده نعناعیان، جنس نعناع و گونه Piperita می باشد. نام علمی این گیاه، Mentha piperita L. است (امید بیگی، ۱۳۸۴ و ۱۳۸۸).
در جنس نعناع تاکنون ۵۰ گونه شناسایی شده اند که از بین این گونه ها تعداد کمی ارزش دارویی دارند و توسط انسان استفاده می شوند. نعناع گیاهی است دورگ که به صورت خود به خودی در طبیعت بوجود آمده است. برخی از محققان معتقدند که نعناع فلفلی از تلفیق گونه های آکواتیکا (Mentha aquatic) و اسپیکاتا(Mentha spicata) به وجود آمده است (امیدبیگی، ۱۳۸۴).
نعناع، گیاهی علفی و چندساله می باشد که اندام های هوایی آن در زمستان تحت تأثیر سرما خشک می شود ولی اندامهای زیرزمینی (استولون ها و ریزوم ها)، زنده بوده و فعالیت خود را بعد از سپری شدن سرما شروع می کنند. ضخامت ریش? این گیاه ۳ تا ۴ میلی متر می باشد. ماده ی تکثیر این گیاه ریزوم های آن است که به رنگ سفید، نازک و به طول ۵ تا ۲۰ سانتی متر می باشد. ریش? نعناع فلفلی چندان عمیق نمی‌باشد و به صورت پراکنده در سطح خاک قرار دارد. این گیاه دارای ساقه های چهارگوش می باشد که به علت وجود آنتوسیانین ها در آن، به رنگ بنفش هستند. طول ساقه براساس شرایط اقلیمی محل رویش گیاه متفاوت می باشد و بین ۳۰ تا ۱۰۰ سانتی متر است (امیدبیگی، ۱۳۸۴).
برگ ها بیضی شکل، پهن و بلند، به طول ۳ تا ۹ و به عرض ۱ تا ۳ سانتی متر که در کناره ها دندانه دار و به رنگ سبز تیره در بعضی قسمت ها بنفش رنگ مشاهده می شود. حفره های محتوی اسانس در هر دو طرف برگ وجود دارند و اسانس در این حفره های زیر کوتیکول ساخته شده و ذخیره می شوند. گلهای نعناع فلفلی، بنفش رنگ و به صورت خوشه های مجتمع می باشد. عمر گلها بسیار کوتاه بوده و سریعاً بعد از تشکیل از گیاه جدا می شوند. میوه کپسولی، کوچک و به رنگ قرمز تیره است. بذر این گیاه فاقد قوه رویشی است. به واسطه وجود اسانس در پیکر رویشی، از بویی مطبوع و مزه ای خنک و تند برخوردار است. اسانس در ابتدای رویش گیاهان، در پیکر رویشی ساخته و ذخیره می گردد. با رشد گیاه، سرعت سنتز اسانس افزایش می یابد. برگها ۲ تا ۷/۲ درصد و گلها ۴ تا ۶ درصد اسانس دارند و ساقه ها معمولاً فاقد اسانس می باشند (امیدبیگی، ۱۳۸۴).
۲-۱-۴-۴- چرخه حیاتی
روش عمد? تکثیر نعناع فلفلی به وسیله تقسیم ریزوم می باشد. دوره رویشی نعناع از بدو رویش تا مرحله گلدهی ۸۰ تا ۱۰۰ روز به طول می انجامد. ابتدا رویش گیاهان به کندی صورت می گیرد، در حالی که پس از ۲ تا ۳ هفته رشد آنها سرعت می یابد (امیدبیگی، ۱۳۸۴).
اندام های زیرزمینی گیاه سطحی اند و انشعابهای حاصل از آن به اطراف پراکنده می شوند. گلها اوایل تابستان (تیر) به وجود میآیند. پس از اولین برداشت، چنانچه شرایط اقلیمی مناسب باشد، گیاهان دوباره به گل خواهند رفت. نعناع فلفلی را می توان در اکثر نقاط کشت نمود، اما مناطق خیلی سرد برای کشت این گیاه مناسب نیست (امیدبیگی، ۱۳۸۴).
نعناع در طول رویش و تولید مواد موثره، به مقدار زیادی مواد و عناصر غذایی نیاز دارد. تحقیقات نشان می‌دهد که مقادیر مناسب ازت، به میزان قابل توجهی باعث افزایش اسانس آن می شود ( هورنوک۱۸، ۱۹۷۴).
۲-۱-۴-۵- ترکیبات شیمیائی و مواد مؤثره گیاه نعناع فلفلی
ماد? مؤثره نعناع فلفلی از نوع اسانس است. اسانسها اغلب از دو گروه ترکیب شیمیایی عمده تشکیل شدهاند که عبارتند از: ترپنها و فنیل پروپنها. از بین این دو گروه، ترپنها فراوانتر و رایجتر هستند، ولی در صورت حضور فنیل پروپنها، باید آنها را عامل اصلی طعم و عطر دانست (بقالیان و نقدی بادی، ۱۳۷۹).
نعناعیان تولید کننده ترپنها و انواع ترکیبات دیگری هستند که این ترکیبات را عمدتاً در غدد و کرکهای اپیدرمی برگها، ساقه و اندامهای زایشی خود ذخیره می کنند (بقالیان و نقدی بادی، ۱۳۷۹).
به طور متوسط مقدار اسانس در اندامهای هوایی گیاه نعناع فلفلی، ۱ تا ۵/۱ درصد گزارش شده است. ترکیبات تشکیل دهنده اسانس به بیش از ۲۰ نوع می رسد که مهمترین آنها منتول۱۹ (۴۰ تا ۶۰ درصد) می‌باشد. بیشترین مقدار منتول در برگ های جوان گیاه وجود دارد. اسانس گلها مقدار کمی منتول دارد و مهمترین ترکیب آن را منتوفوران۲۰ (۱۰ تا ۲۰ درصد) تشکیل می دهد.
از مواد دیگر اسانس نعناع، می توان از منتون۲۱، پیپریتون۲۲، پولگون۲۳، پینن۲۴، سابینن۲۵، سینئول۲۶ و متیل استات۲۷ را نام برد (امیدبیگی، ۱۳۸۴).
۲-۱-۴-۶- موارد استفاده گیاه نعناع فلفلی
کاربردهای دارویی متعددی برای نعناع فلفلی گزارش شده است (امید بیگی، ۱۳۸۴). این گیاه از جمله گیاهان دارویی ارزشمندی است که طبق تحقیقات اخیر اثرات مصرف آن در

You may also like...

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *