تیر ۱۴, ۱۳۹۹

منابع تحقیق درمورد ترتیب نزول، نزول قرآن، اصول اخلاقی، روایت معاصر

سوره در گفتار مفسران
گفتار مفسران بر اساس ترتیب تاریخی بیان می شود:
۳-۴-۳-۱-گزارش اقوال و روایات مفسران و بررسی و تحلیل آنها: در گفتار مفسران که بیشتر در آغاز سوره در مورد مکان نزول هر سوره به صورت مستند یا غیر مستند سخن می گویند که در این بخش به ذکر گفتار آنها در این زمینه پرداخته می شود:
۱-عبد الله بن عباس: مفسران در روایاتی که به ابن عباس مستند می سازند دچار اختلاف هستند، برخی از وی، مکی بودن را روایت می کنند. مانند: (رک: ابن عاشور،۳۰/۴۰۱؛ شوکانی، ۵/۵۷۵؛ سیوطی، الدر المنثور، ۶/۳۷۰؛ ابن جوزی، زاد المسیر، ۴/۴۶۹؛ ثعلبی، ۱۰/۲۴۷) و برخی دیگر از قول ابن عباس مدنی بودن سوره را بیان می کنند. مانند: (رک:ابن عطیه اندلسی، ۵/۵۰۴؛ ثعالبی،۵/۶۱۱؛ قرطبی،۲۱/۱۲۹؛ابن عاشور،۳۰/۴۰۱؛ ملاحویش، ۱/۲۱۹).
۲-عبد الله بن زبیر: شوکانی به نقل از ابن مردویه از ابن زبیر مکی بودن سوره را گزارش می کند. (رک:شوکانی،۵/۵۷۵).
۳-جابر بن زید: ابن عاشور با گزارش روایت جابر بن زید نظر او را به مکی بودن سوره ی قدر معطوف می دارد(رک:ابن عاشور،۳۰/۴۰۱).
۴-ضَحّاک: روایت ضحاک مبنی بر مدنی بودن سوره را این افراد گزارش می دهند: (رک: ابن عاشور،۳۰/۴۰۱؛ طوسی، ۱۰/۳۸۴؛ قرطبی،۲۱/۱۲۹؛ ابن جوزی، زاد المسیر،۴/۴۶۹؛ میبدی،۱۰/۵۵۷) اما سیّد بن طاووس مکی بودن سوره را از ضحاک روایت کرده است(رک: ابن طاووس،۲۹۳).
۵-قَتادِه: مفسرانی که به نقل قتاده مکی بودن سوره ی قدر را گزارش کرده اند؛ مانند: (رک:ابن عطیه اندلسی،۵/۵۰۴؛ ثعلبی،۱۰/۲۴۷؛ ثعالبی،۵/۶۱۱؛ جرجانی،۱۰/۴۰۸؛ ابوالفتوح رازی،۲۰/۳۴۱).
۶-عطاء خراسانی: طوسی به نقل از عطاء خراسانی مکی بودن سوره را گزارش می دهد (رک:طوسی، التبیان،۱۰/۳۸۴) و ابن طاووس نیز از عطاء خراسانی مدنی بودن سوره را گزارش می دهد(رک: ابن طاووس، ۲۹۳).
۷-مُقاتِل بن سلیمان: ابن جوزی به نقل از مقاتل مدنی بودن سوره را گزارش می دهد(رک: ؛ مقاتل بن سلیمان،۴/۷۶۹؛ ابن جوزی، زاد المسیر،۴/۴۶۹).
۸-عایشه: سیوطی و شوکانی افرادی هستند که مکی بودن سوره را از عایشه نقل می کنند (رک:سیوطی، الدر المنثور،۶/۳۷۰؛شوکانی،۵/۵۷۵).
۳-۴-۳-۲-مکی بودن بودن سوره بدون سند: این مفسران بدون ذکر سند یا اظهار نظرهای شخصی به مکی بودن سوره نظر داده اند؛ مانند: (رک: ابن کثیر(تفسیرالقرآن العظیم)، ۸/۴۳۴؛ ابن جزی،۲/۴۹۹؛ زمخشری،۴/۷۸۰؛ طنطاوی،۱۵/۴۶۱؛بغوی،۵/۲۸۳؛ فخر رازی،۳۲/۲۲۸، سیوطی، الدر المنثور،۶/۳۷۰؛ زحیلی،۳۰/۳۳۰؛ مظهری،۱۰/۳۱۰؛ مراغی، ۳۰/۲۰۶؛ دروزه،۲/۱۲۹؛ ماوردی، ۴/۴۳۸؛ علی بن محمد دخیل، ۱/۸۲۰؛ ملاحویش،۱۰/۳۰۱؛ سمرقندی،۳/۶۰۱؛شیبانی،۵/۳۹۷؛ جرجانی،۱۰/۴۰۸؛ملافتح الله کاشانی،۱۰/۳۰۱؛ قمی،۲/۴۳۱؛ محمد بن مرتضی کاشانی، ۳/۱۶۹۹؛ مغنیه،۷/۵۹۰؛ فیض کاشانی،۲/۱۴۶۲؛ نجفی،۱/۶۰۳).
۳-۴-۳-۳-مدنی بودن سوره بدون ذکر سند: این مفسران مدنی بودن سوره را با اظهار نظر شخصی بیان کرده اند. واقدی معتقد است که اولین سوره ی نازل شده در مدینه، سوره ی قدر است که برای ترغیب به احیاء شب قدر نازل شده و بعد رمضان و بعد از هجرت بر پیامبر(ص) نازل شده است(رک: مقاتل بن سلیمان،۴/۷۶۹؛ ابن قتیبه،۱/۴۶۳؛ نووی،۲/۶۵۱؛ قرطبی،۲۱/۱۲۹؛ ثعلبی،۱۰/۲۴۷؛ آلوسی، ۱۵/۴۱۱؛بغدادی،۴/۴۵۰؛ ابوالفتوح رازی،۲۰/۳۴۱؛ ابن عاشور،۳۰/۴۰۱).
بررسی روایات:۱- سند غالب این روایات به ابن عباس و یا شاگردان بی واسطه ی وی می رسد. ۲- برخی از مفسران، روایات و اقوال موجود را گرد می آورند و خود اظهار نظری ندارند، هر چند برخی دیگر به صورت مستند یا اجتهادی تنها یک نظر را گزارش می کنند. ۳- برخی مفسران گزارش مکی یا مدنی بودن سوره را به صورت گزینشی بیان کرده اند. ۴- اکثر مفسرانی که مدنی بودن سوره ی قدر را گزارش کرده اند اغلب به دلیل سبب نزول سوره است که مدنی بودن سوره را نشان می دهد که در مباحث قبل گزارش شد و مورد نقد و بررسی قرار گرفت و ثابت شد که آن شأن نزول سوره است نه سبب نزول.
تحلیل روایات: ۱- روایت رسیده از ابن عباس مبنی بر مدنی بودن سوره با روایات رسیده از جانب او [ مانند: روایت او از طریق عطاء خراسانی، یا از طریق ابو صالح ] و همچنین روایات شاگردان با واسطه و بدون واسطه که قبلاً بیان شد و مکی بودن سوره را به طور کامل بیان کرده اند، در تعارض است و قبلاً بیان گردید که روایت ابن عباس مبنی بر مدنی بودن سوره بر اساس این است که آنها شأن نزول سوره را سبب نزول سوره پنداشته اند. ۲- روایت ضحاک که مدنی بودن سوره را بیان می کند با روایت ابن طاووس که از او مکی بودن سوره را گزارش می کند و همچنین روایت معاصران ضحاک [ جابر بن زید و عبد الله زبیر ] که مکی بودن سوره را ذکر می کنند در تعارض است (رک:ابن طاووس،۲۹۳). ۳- روایت عطاء خراسانی که ابن طاووس از او مدنی بودن سوره را نقل می کند با روایت ماوردی (۴۵۰ه.ق) و حسکانی (۴۷۰ه.ق) که قبل از ابن طاووس مکی بودن سوره را از عطاء خراسانی بیان کرده اند در تعارض است. ۴- روایت مقاتل بن سلیمان در تفسیر او در سرآغاز سوره دلالت بر مدنی بودن سوره ی قدر است (رک: مقاتل بن سلیمان،۴/۷۶۹). اما روشن نیست این نظر از خود مقاتل است یا نظر راوی تفسیر او ابوصالح هذیل بن حبیب است، زیرا او افزوده هایی بر تفسیر افزوده است ، ضمناً توضیحی که در پاورقی کتاب او آمده مکی بودن سوره را از مقاتل گزارش می کند(رک:مقاتل بن سلیمان، ۴/۷۶۹).
۳-۴-۴-سوره ی قدر در ضوابط و خصائص سوره های مکی
سوره بر اساس خصائص و ضوابط سوره های مکی مورد بررسی قرار می گیرد:
۳-۴-۴-۱-سوره قدر در ضوابط سور مکی : ۱- مواردی که در دسته ی سوره های مفصّل قرار دارد مکی خواهد بود (رک:سیوطی، الاتقان،۱/۷۰؛ زرقانی،۱/۱۹۷؛ حسین احمد،۱/۶۴) طبق این ضابطه سوره قدر مکی است.
۳-۴-۴-۲-سوره قدر در خ
صائص سوره های مکی
خصائص در دو قسمت اسلوبی و موضوعی بیان می شود:
۳-۴-۴-۲-۱-خصوصیات اسلوبی: ۱) کوتاهی آیات و سوره ها؛ (رک:زرقانی،۱/۲۰۳؛ صالح،۱۸۳؛ حسین احمد،۱/۱۶۸). سوره ی قدر بدون شک این خصوصیت اسلوبی را داراست. ۲) کثرت اسلوب تأکید و الفاظ تثبیت معنی همانند سوگند بسیار، تشبیه، ضرب المثل؛(رک:حسین احمد،۱/۱۶۸). سوره ی قدر با ادات تأکید ﴿إنّا﴾ آغاز می شود و جمله ی معترضه ی ﴿وَ ما أَدْراکَ ما لَیْلَهُ الْقَدْر﴾ به منظور تعظیم و تأکید است. ۳) کثرت فواصل؛ (رک:حسین احمد،۱/۱۶۸). فواصل جمع فاصله خواه کلمات آخر آیات و خواه کلمات هم شکل در بخش های آیات باشد و کثرت آنها غالباً به کوتاهی سور می انجامد. در سوره ی قدر «لیلۀ القدر» و «لیلۀ القدر» «شهر» و «امر» و «فجر» فواصل آیات است که کثرت آنها با توجه به کوتاه بودن سوره باعث کوتاهی آیات شده است. ۴) تعبیر و وزن و سجع نیرومند؛ (رک:حسین احمد،۱/۱۶۸) هم آهنگی فواصل سوره ی قدر و سجع گونه بودن آنها نیز نمایان است که همه فواصل بر وزن «فَعل» است.
۳-۴-۴-۲-۲-سوره قدر در خصائص موضوعی سور مکی: ۱) تثبیت اصول اعتقادی: قرآن مکی بیشتر سه معنا را گزارش می کند: یکی اثبات توحید خداوند و نفی شرک و بت پرستی؛ دوم تثبیت نبوّت نبی اکرم(ص) و جهانی بودن رسالت ایشان؛ سوم اثبات امر قیامت و جهان آخرت؛ پس از این سه، ترغیب و ترهیب، امثال و قصص، ذکر بهشت و دوزخ، توصیف روز قیامت می آید (رک:شاطبی، ۳/۴۱۶؛ زرقانی،۱/۲۰۲؛ حسین احمد،۱/۱۶۹) در سوره ی قدر آیه اول سخن از نزول قرآن است و نزول قرآن با نبوّت پیامبر(ص) در ارتباط است: ﴿إِنَّا أَنْزَلْناهُ فی‏ لَیْلَهِ الْقَدْر﴾ و نیز آیه چهارم به اصول اعتقادی توحید اشاره دارد ﴿تَنَزَّلُ الْمَلائِکَهُ وَ الرُّوحُ فیها بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ أَمْر﴾(قدر/۴؛ ملائکه و روح در آن (شب) به اذن پروردگارشان از هر امری فرود می آیند). ۲)- دعوت به اصول اخلاقی و حقوق اجتماعی، در این سوره ها اخلاق ناپسند همچون: کفر، گناه، سرکشی، سخت دلی،و… زشت و ناپسند مطرح می شود و اخلاق پسندیده همچون: ایمان، اطاعت، علم و محبت، رحمت ، اخلاص،… طرح می گردد (رک:زرقانی، ۱/۲۰۳). سوره ی قدر سرشار از جلوه های رحمت الهی و توصیه به درک لیلۀ القدر و ایمان به آن است.
نقد و تحلیل روایات مدنی: ۱- گفتار نَحّاس: گزارش نحاس، در روایت مجاهد از ابن عباس با گفتار ابن ندیم که روایت مجاهد را در برشماری سوره های مکی بیان می کند، سوره ی قدر را مکی می داند در تعارض است و روایت ابن عباس با همه روایات دیگری که از طرق متعدد از ابن عباس مکی بودن سوره را بیان می کنند در تعارض خواهد بود. ۲-روایت علی بن ابی طَلحِه: روایت علی بن ابی طلحه در گفتار ابوعبید، در برابر انبوه روایات صحابه و نیز تابعان قبل و معاصر او، توان استقامت ندارد. گذشته از آن که علی بن ابی طلحه صحابی را ذکر نمی کند و حال آن که در این زمینه شایسته نیست که اجتهاد نماید زیرا بحث مکی و مدنی بر پایه ی روایات ترتیب نزول و اسباب نزول است. ۳- سروده ی ابن حَصّار: ابن حصّار در این راستا سروده ای در این زمینه می سراید اما سروده ی خود را مستند نمی کند از این رو به سروده ی او اعتنایی نیست.
۳-۴-۵-نتیجه
سوره ی قدر با توجه به مطالب بیان شده در روایات ترتیب نزول و دیدگاه مفسران، مکی بودن سوره به اثبات رسید و بیان شد که علت مدنی پنداشتن سوره به خاطر قلمداد کردن شأن نزول سوره به عنوان سبب نزول سوره بوده است و همچنین در خصائص و ضوابط سور مکی، مکی بودن سوره قدر را به دست می دهد. هیچ یک از ضوابط و خصائص سوره های مدنی در این سوره به چشم نمی خورد، در ضمن اکثر روایات ترتیب نزول، به نزول سوره بین دو سوره عبس و شمس حکم کرده اند.

۳-۵- سوره ی عادیات
سوره عادیات در جایگاه یکصدمین سوره از ترتیب فعلی قرآن واقع گردیده است؛ در مورد مکان و زمان نزول آن در میان دانشمندان علوم قرآن و مفسران اختلاف نظر وجود دارد که باید با بررسی روایات ترتیب نزول و سبب نزول و ضوابط و خصائص سوره ها زنگار اختلاف را از این سوره زدود.
۳-۵-۱-گزارش اختلافی بودن سوره
در مورد سوره عادیات، عده ای نزول این سوره را در مکه و عده ای دیگر نزول آن را در مدینه دانسته اند. اما افرادی را می توان نام برد که این سوره را در شمار سوره های اختلافی ذکر کرده اند:سیوطی (رک:الاتقان،۱/۶۹) و آیت الله معرفت (رک: التمهید،۱/۱۶۰). با بررسی های صورت گرفته، علت بروز اختلاف را باید در روایات ترتیب نزول و سبب نزول سوره جستجو کرد.
۳-۵-۲- روایات ترتیب نزول
روایات ترتیب نزول این سوره در دو دسته مکی و مدنی به ترتیب تاریخی گزارش می شود:
۳-۵-۲-۱- گزارش روایات
نخست روایات مکی بودن بیان می شود:
۳-۵-۲-۱-۱-روایات مکی بودن
روایت علی بن ابی طالب (ع) از طریق سعید بن مسیب (رک: جفری، ۱۴-۱۵)؛ روایت علی بن ابی طالب (ع) از طریق مقاتل (رک: شهرستانی، ۱/۱۲۸-۱۳۳)؛ روایت عبدالله بن عباس از طریق عطاء (رک: ضریس،۲۱)؛ روایت ابن عباس از طریق ابن جریح از عطاء (رک:ضریس، ۱۷)؛ روایت عطاء خراسانی (رک: ماوردی، ۴/۴۳۸)؛ روایت ابی شیبه از عطاء (رک: همان)؛ روایت مجاهد (رک: ابن ندیم،۲۸)؛ روایت عکرمه و حسن بصری (رک: بیهقی، ۷/۱۴۲)؛ قتاده (رک: سیوطی، الاتقان،۱/۶۰)؛ محمد بن نعمان (رک: زهری،۱/۳۸)؛ روایت علی بن ابی طلحه (رک: سیوطی، الاتقان، ۱/۶۰)؛ روایت ابن واقد (رک: شهرستانی، ۱/۱۲۸-۱۳۱)؛ زهری (رک: زهری، ۱/۳۸).
بیشتر روایات ترتیب نزول این سوره را در مکه و بین دو سوره عصر و کوثر بیان کرده اند(رک:همانجاها).
۳-۵-۲-۱-۲- بررسی روایات مکی بودن
بررسی این قبیل رو
ایات مکی بودن سوره را به دست می دهد؛ تنها چند روایت مدنی بودن سوره را بیان کرده اند که با نقدی جدی مواجه است.
۳-۵-۲-۲- راویان مدنی بودن سوره و نقد آنها
۱-روایت ابن عباس از طریق ابو صالح (رک:یعقوبی،۲/۳۳-۳۴)؛۲-روایت مقاتل (رک: شهرستانی،۱/۱۳۱-۱۳۳)؛ ۳-ضحاک (رک: طوسی، ۱۰/۳۹۵).
۳-۵-۳- روایات و اقوال مفسران
نظرات مفسران بر اساس ترتیب تاریخی گزارش می شود:
۳-۵-۳-۱- مکی بودن
مفسرانی که نظر به مکی بودن سوره دارند از این قرار است:
ابن مسعود (رک: ماوردی، ۶/۳۲۳)؛ جابر (رک: ماوردی، ۶/۳۲۳)؛ عکرمه و حسن بصری (رک: ماوردی،۶/۳۲۳)؛ عطاء