شروط علاوه بر عقد چیه؟ 

در جریان زندگی روزمره، شاید بارها واسه رفع نیازای عادی یا بهبود وضعیت زندگی خود، اقدام به انعقاد قراردادهایی مثل بیع (خرید و فروش)، اجاره، صلح و… با دیگر افراد جامعه کرده باشین و در جریان تنظیم این قراردادها، با اصطلاح «شرط علاوه بر عقد» روبرو شده باشین. در مقاله ­­ی پیشِ رو اول به توضیح وجود حقوقی شرط علاوه بر عقد و بعد تعریف شکلای مختلف اون خواهیم پرداخت و پس از اون میگیم که درصورت نبود انجام تعهداتی که در اثر درج این شروط در قرارداد به وجود می ­­آیند، ذی نفع قادر به انجام چه اقداماتیه.

 

عقد چیه؟

پیش از پرداختن به وجود حقوقی شروط علاوه بر عقد، اول باید اشاره کنیم که در دنیای حقوق، عقد (قرارداد) از شکلای مختلف اعمال حقوقی به حساب می­­ رود، اما مقصود از اعمال حقوقی چیه؟ اعمال حقوقی به اعمالی گفته می ­­شه که افراد اونا رو با اراده­­ ی خود انجام می­ دن و علاوه بر این، همون آثاری بر اونا مترتب می ­­شه که خودشون خواسته ­­ان­.­ اعمال حقوقی در دو قالب قابل اجرا هستن؛ عقد (قرارداد) و ایقاع. عقد و ایقاع به عنوان اعمال حقوقی، با اراده­ به وجود می­­ آیند؛ اما فرق این دو در اینه که در انعقاد عقد، اراده­ ی دو طرف واسه ایجاد یک رابطه ­ی حقوقی ملاکه و یعنی، هر دو طرف باید بخوان تا عقد منعقد شه. درواقع هروقت که به وجود اومدن یک اثر حقوقی (مثل مالکیت) نیاز به تلاقی و تراضی دو اراده داشته باشه، عقد منعقد می­ شه؛ اما در ایقاع، خواست و اراده ی یک طرف واسه ایجاد رابطه­­ ای حقوقی کفایت می­­ کنه. واسه روشن ­تر شدن بحث، به مثال­ های زیر توجه کنین. بیع (خرید و فروش)، یکی از شکلای مختلف عقود و قراردادها می­­ باشه که در زندگی روزمره ­­ی افراد جامعه، خیلی اتفاق می­­ افتد و دارای دو طرف به نام­­ های خریدار و فروشنده. در بیع به عنوان یه جور عقد، خواست و اراده­ ی هر دو طرف واسه انعقاد قرارداد ملاکه. طلاق به عنوان یکی از اعمال حقوقی، ایقاعه؛ یعنی انجام این عمل حقوقی فقط به شرط خواست و اراده ­ی زوج (مرد) می­ باشه و اراده­ ی زوجه در اون نقشی نداره. عقد و ایقاع از نمونه­ های روشن عمل حقوقی می ­باشن و هر یک دارای قوانین و آثار مربوط به خود هستن. شروط علاوه بر عقد رو می­ توان به عنوان یکی از اجزای عقود و قراردادها به حساب آورد که چیستی و شکلای مختلف اون در این مقاله مورداشاره قرار خواهد گرفت.

وجود حقوقی شرط علاوه بر عقد

هنگامی که رابطه ای حقوقی به شکل عقد (قرارداد) بین دو شخص شکل می­ گیرد، تعهداتی واسه هر یک از دو طرف به وجود می ­آید. بعضی از این تعهدات در قانون به روشنی مورداشاره قرار گرفتن و یعنی، به حکم قانون، تعهداتی واسه دو طرف به وجود می­ آید که به اونا تعهدات اصلی یا قانونی گفته می­ شه. مثلا هنگامی که عقد بیع بین خریدار و فروشنده منعقد می شه، خریدار مالک مبیع (اون چیزی که فروخته شده) و فروشنده، مالک ثمن (چیزی که به عنوان مابه ازاء پرداخت می شه) می شه. پس از انعقاد عقد بیع طبق بند سوم و چهارم ماده ۳۶۲ قانون مدنی بایع (فروشنده) موظفه تا مبیع رو به خریدار تحویل بده و خریدار هم موظفه تا ثمن رو به فروشنده پرداخت کنه. عقد (قرارداد) علاوه بر تعهدات قانونی و اصلی، می تونه تعهدات دیگری رو هم واسه دو طرف به وجود آورد. اینجوری که دو طرف قرارداد می­ توانند علاوه بر تعهداتی که به موجب قانون در اثر انعقاد قرارداد واسه ایشان ایجاد می­ شه، تعهدات دیگری رو واسه طرف مقابل و به نفع خود، به وجود بیارن. مثلا در همون عقد بیع که بین دو نفر منعقد می شه، دو طرف می­ توانند واسه همدیگه ایجاد تعهد کنه، مثلا درج کنن که اگه با گذشت یک ماه از اتفاق عقد، فروشنده اقدام به تنظیم سند رسمی نکنه خریدار می ­تواند عقد رو فسخ کنه و ثمن معامله رو باز پس گیرد؛ یا از دیگر شروط عادی در عقودی مثل بیع و نکاح، شرط وکالته که به موجب اون، دو طرف با همدیگه توافق می­ کنن که یکی از اونا از طرف دیگر واسه انجام چیزی وکالت داشته باشه؛ مثل اونکه زوجه علاوه بر عقد نکاح واسه خرید، فروش و اداره­ ی اموال خود به زوج وکالت می­ بده. به این نوع تعهدات، تعهدات فرعی گفته می­ شه که به شکل شرط علاوه بر عقد در قرارداد اشاره می­ شن. به عبارت بهتر میشه اینجور گفت که منظور از شرط علاوه بر عقد، توافقیه که دو طرف یک قرارداد، علاوه بر عقد با همدیگه می­ کنن و به موجب اون تعهداتی واسه هر یک از دو طرف یا یکی از اونا به وجود می ­آید که به این تعهدات، تعهدات فرعی گفته می ­شه.

مطلب مرتبط :   شرایط قصاص و جزئیات مربوط به اون چیه؟

وِیژگی­ های شروط علاوه بر عقد

شروط علاوه بر عقد، به عنوان توافقی که دو طرف یک قرارداد درضمن اون قرارداد با همدیگه می­ کنن، پیرو عقد اصلیه و از اون جداگونه نمی ­باشه. پیروی شروط علاوه بر عقد از عقد اصلی نتایج زیر رو به دنبال داره:

الف. درصورتی که عقد اصلی از راه فسخ (برهم خوردن عقد به وسیله یکی از دو طرف)، انفساخ (برهم خوردن عقد به دلیل قانونی و بی دخالت دو طرف) یا اقاله (برهم خوردن عقد با توافق هر دو طرف) منحل شه، شرط علاوه بر عقد هم منحل می ­شه. مثلا اگه درضمن عقد اجاره، شرط شه که مستأجر از اثاث منزل مؤجر (مالک) حفاظت کنه، درصورت انحلال عقد اجاره، تعهد مستأجر واسه نگهداری اون اثاث هم از بین می ­رود.

ب. درصورتی که اثبات شه که عقد اصلی از شروع باطل بوده، شروط علاوه بر عقد هم باطل و بلااثر هستن.

پ. باطل بودن شروط علاوه بر عقد جز در موارد استثنایی، تأثیری بر صحت عقد اصلی نمی­ گذارد؛ یعنی اگه به عللی شروط علاوه بر عقد باطل باشه، عقد اصلی باطل نمی ­شه، مگه در مواردی که قانونگذار به طور خاص گفته باشه که درصورت باطل بودن شرط علاوه بر عقد، خود عقد هم باطل هستش.

ت. علاوه بر اینکه بطلان یا انحلال عقد اصلی موجب از بین رفتن یا بطلان شرط علاوه بر عقد می­ شه، هیچ یک از دو طرف عقد نمی­ تواند پیش از برهم زدن عقد اصلی و بی رضایت طرف دیگر شرط رو فسخ کنه.

رابطه بین تعهدات اصلی و تعهدات فرعی قرارداد

همونجوریکه پیش ­تر هم اشاره شد، قرارداد می­ تواند هر دو نوع تعهدات اصلی و تعهدات فرعی رو دربرداشته باشه. تعهدات اصلی به وسیله قانونگذار مشخص می­ گردند اما تعهدات فرعی به شکل شرط علاوه بر عقد، به وسیله دو طرف قرارداد به وجود می­ آیند. در این مورد رابطه بین تعهدات اصلی و تعهدات فرعی که به شکل شرط علاوه بر عقد مطرح می ­شه هم قابل بررسیه. درخصوص تعهدات اصلی، دو طرف عقد حق حبس دارن؛ یعنی هر کدوم از دو طرف می­ تواند انجام تعهد خود رو به شرط انجام تعهد از طرف طرف مقابل کنه. مثلا در قرارداد خریدوفروش یک اتومبیل، فروشنده می ­تواند تحویل اتومبیل رو به شرط پرداخت بهای اون از طرف خریدار کنه؛ یعنی بگه تا تو بهای اتومبیل رو نپردازی، من اتومبیل رو تحویل نمی­ دهم؛ اما در رابطه­ ی بین تعهدات اصلی و تعهدات فرعی اینجور حقی واسه دو طرف متصور نمی­ باشه؛ یعنی درصورتی که از راه گذاشتن شرط علاوه بر عقد، تعهدی واسه یکی از دو طرف به وجود آید و فرد پایبند از انجام تعهد خود سرباز بزنه، پایبندُله (فردی که تعهدی به نفع اون ایجاد شده) نمی ­تواند از اجرای تعهدات اصلی خودداری کنه. یعنی، نمی ­توان اجرای تعهدات اصلی رو به شرط انجام تعهدات فرعی نمود. در مثال خریدوفروش اتومبیل، اگه علاوه بر عقد، شرط شده باشه که خریدار کاری رو واسه فروشنده بکنه، فروشنده نمی ­تواند بگه تا تو به تعهدی که در مقابل من کردی عمل نکنی، من هم اتومبیل رو تحویل نخوام داد.

شکلای مختلف شرط علاوه بر عقد

شروط علاوه بر عقد، برابر با ماده ۲۳۴ قانون مدنی به سه دسته تقسیم می شن:

  • شرط صفت: مقصود از شرط صفت اوصافیه که واسه موضوعِ عقد، شرط می شن و این اوصاف می­ توانند مربوط به کیفیت یا کمّیت اون باشن؛ مثل اینکه در خرید انگشتر، طلا بودن اون شرط شه. اگه اگه پس از انعقاد عقد، خریدار پی به طلا نبودن انگشتر ببره، می تونه برابر با ماده ۲۳۵ قانون مدنی، عقد رو فسخ کنه (برهم بزنه).
  • شرط فعل: مقصود از شرط فعل اینه که در عقد، تعهدی درخصوص انجام یا نبود انجام کاری واسه یکی از دو طرف عقد یا شخصی سوم به وجود آید؛ مثل اینکه درضمن قرارداد شرط شه که یکی از دو طرف، پولی رو به دیگری بفروشه. در این حالت، اگه پایبند به تعهد خود عمل نکنه، طرف مقابل می تونه برابر با ماده ۲۳۷ قانون مدنی به دادگاه مراجعه کنه و پایبند رو از این راه مجبور به اجرای تعهدات خود کنه؛ اما اگه ارسال حکم از طرف دادگاه هم تأثیری نداشته باشه، طبق ماده ۲۳۹ قانون مدنی می ­تواند عقد رو فسخ کنه.
  • شرط نتیجه: در این نوع شرط، نتیجه­ ی یکی از اعمال حقوقی بی اونکه نیاز به انجام کار دیگری باشه، به وجود می ­آید؛ مثلا اگه در عقد نکاح شرط شه که زن وکالت در طلاق داشته باشه، اینجور شرطی از نوع شرط نتیجه؛ یعنی به محض انعقاد عقد نکاح، زن خودبه خود وکالت در طلاق داره و احتیاجی نیس که مرد اقدام دیگری پس بکنه.
مطلب مرتبط :   شستشوی گوش و خطرات احتمالی اون

شروط علاوه بر عقد در چه صورتی باطل هستن؟

پیش از توضیح حالاتی که در اون شروط علاوه بر عقد باطل هستش، لازمه تا اشاره کنیم که مقصود از باطل چیه. منظور از باطل اینه که کلا، از اول چیزی که دارای اثر حقوقی باشه، به وجود نمی ­آید. مثلا؛ هنگامی که گفته می ­شه که عقد بیع باطل بوده، یعنی اینکه خریدار از اول هیچ مالکیتی بر چیزی که خریداری کرده، پیدا نکرده و به عبارت عامیانه، از اول همه چیز کأن لم یکن بوده.

شروط علاوه بر عقدِ باطل رو می ­توان به دو دسته تقسیم نمود:

الف. شروط علاوه بر عقدی که باطل­ند اما موجب باطل شدن عقد نمی ­شن. طبق ماده ­ی ۲۳۲ قانون مدنی این شروط سه دسته ­ان:

  1. شرطی که انجام نشدنی و غیرمقدور باشه؛ مثل اونکه درضمن قراردادی شرط شه که یکی از دو طرف زبون بیگانه­ ای رو به طور کامل در یک روز به فرد دیگری بیاموزد.
  2. شرطی که حروم (غیرقانونی) باشه؛ مثل اونکه درضمن یک قرارداد شرط شه که یکی از دو طرف خونه­ ی فرد ثالثی رو آتیش بزنه.
  3. شرطی که بی نفع یا فایده باشه.

ب. بعضی از شروط علاوه بر عقد علاوه بر اینکه خودشون باطل هستن، موجب باطل شدن عقد هم می ­شن. طبق ماده ۲۳۳ قانون مدنی این شروط دو دسته ­ان:

  1. شرطی که خلاف مقتضای ذات عقد باشه. در توضیح این نوع شرط باید گفته شه که هر عقد و قراردادی واسه به وجود اومدن اثری حقوقی که در قانون به اون اشاره شده، منعقد می­ شه؛ مثلا عقد نکاح منعقد می­ شه تا بین زن و مرد رابطه­ ی زوجیت به وجود آید و عقد بیع (خرید و فروش) منعقد می­ شه تا خریدار مالک چیزی شه که اونو خریداری نمودهه. حال اگه در یک عقد نکاح، دو طرف شرط کنن که رابطه­ ی زوجیت بین شون به وجود نیاد، یا اگه در خریدوفروش یک خونه شرط شه که خریدار خونه، مالک اون نشه، در این موارد هم شرط باطله و هم عقد. یعنی باطل بودن شرط عقد موجب می ­شه که عقد هم باطل شه، چون در این موارد گویا دو طرف اصلا قصد انعقاد قرارداد با همدیگه رو ندارن.
  2. شرط مجهولی که موجب جهل به عِوَضِین می شه. طبق ماده ۲۱۶ قانون مدنی موردمعامله باید معلوم باشه و اگه شرطی که درضمن یک عقد درج می­ شه نامعلوم باشه، به گونه­ ای که موجب جهل به عوضین شه، هم شرط و هم عقد باطل هستش. مثلا در قرارداد خرید و فروش یک اتومبیل، ثمن و اتومبیل عوضین معامله هستن و باید معلوم باشن. در این قرارداد، اگه فروشنده اتومبیل خود رو به مبلغ ۱۲۰ میلیون تومن بفروشه و شرط شه که خریدار این مبلغ رو پس از فوت پدرش بده، هم شرط باطله و هم عقد؛ چون شرط اینجا مجهوله و مشخص نیس که پدر خریدار چه زمانی فوت می کنن. علاوه بر این، نامعلوم بودن شرط موجب نامعلوم شدن ثمن به عنوان یکی از عوضین می­ شه؛ چون مشخص نیس که در این زمان نامعلوم، ۱۲۰ میلیون تومن چه ارزشی داره.

منابع:

«قوانین عمومی قراردادها» اثر دکتر حسین صفایی و «اعمال حقوقی» نوشتن دکتر ناصر کاتوزیان


دیدگاهتان را بنویسید