منابع و ماخذ پایان نامه ارزیابی عملکرد، معرفت دینی، اسباب نزول

«تاریخ القرآن» است. تاریخ قرآن رشته نسبتا جدیدى است. به عقیده برخى از محققان، به کارگیرى اصطلاح تاریخ قرآن از ناحیه مستشرقان با حسن نیت همراه نبوده است و آنان با استفاده از این عنوان مى‏خواسته‏اند چنین وانمودکنند که قرآن نیز مانند دیگر کتابهاى آسمانى که فعلا موجودند- از جمله انجیل- سالها پس از وفات پیغمبر اسلام و آورنده قرآن گردآورى و تدوین شده است و از قضا هرچه بیشتر در آثار آنان سیر مى‏کنیم بیشتر پى مى‏بریم به این‏که در تحقیقات گسترده خود در رشته «تاریخ قرآن» چنین دیدگاهى نیز داشته‏اند. در مقابل این اندیشه، پژوهشگران مسلمان ضمن موضع‏گیرى متفاوت در کاربرد این اصطلاح، به تدریج آن را پذیرا شده و به تدریج به تالیف کتابهایى با عنوان‏ «تاریخ‏ قرآن‏» روى آوردند. (معارف، ص: 19- 21)
بررسی کتاب‌های نوشته‌شده6 در این زمینه نشان می‌دهد که این عنوان مطلوب‌ترین عنوان موجود است.
3-2-2- نقد و بررسی فهرست مطالب مؤلف
الف) نویسنده ذیل مقدمه، فهرست تفصیلی مطالب اصلی را به تفکیک هر فصل و در پایان کتاب نیز عناوین کلی را به‌طور اجمالی بیان کرده، که صرف‌نظر از بایسته‌های چنین فهرست‌هایی، لحاظ آن‌ها از امتیازات نوشته محسوب می‌شود.
ب) عناوین کتاب در فهرستی مختصر شامل مقدمه، فصول اول تا ششم، خاتمه بحث و منابع، انتهای کتاب جا گرفته است.
ج) با بررسی‌هایی که انجام شد تمام تیترها و صفحات فهرست با فهرست مطالب همخوانی داشتند.
د) ایرادی که به کتاب وارد است و استفاده از آن را دشوار ساخته، عدم توجه«صغیر» به عناوین فرعی و ریز موضوعات است. همان‌طور که پیش‌تر گفته شد؛ مقدمه کتاب دربردارنده کلیات و فهرست تفصیلی مطالب است، بهعلاوه در فهرست پایانی تنها فصل‌های اصلی عنوان گذاری شده و هیچ سربرگ و نمایه‌ای وجود ندارد که گویای انشعابات فصول باشد؛ بنابراین مخاطب از ابتدای هر فصل با مطالب فراوان، ذیل یک عنوان واحد روبروست که برای یافتن ارتباط اجزا، درک مقصود نویسنده و تقدم و تأخر زمانی و موضوعی، (اگر بر سردرگمی و ابهام فائق آید) باید تا پایان را واکاوی کند. این وضعیت همچنین، به فرض عدم نظم و سازمان ذهنی نویسنده دامن می‌زند.

3-2-3- نقد و بررسی عملکرد«صغیر» در عرضهی پیکرهی اصلی کتاب
1- نقد و بررسی نحوهی عملکرد مؤلف در تبیین کلیات
2- ارزیابی عملکرد مؤلف در تبیین بحث اصلی تاریخ قرآن

3-2-3-1- نقد و بررسی نحوهی عملکرد مؤلف در تبیین کلیات7
فقدان بیان مسئله
عدم عرضهی پیشینه
اهمیت و ضرورت موضوع از دیدگاه نویسنده
هدف از نگارش کتاب

1- فقدان بیان مسئله
یکی از کاستی هایی که در کتاب مورد بحث وجود دارد، نداشتن بیان مسأله است و این بدین معناست که نویسنده از نقایص آثار پیشین که در رابطه با تاریخ قرآن به رشته تحریر درآمده، سخنی به میان نیاورده و خلأ موجود دراین امر را بیان نکرده است تا هدف کار وی از نگارش این کتاب بیشتر به چشم آید.
2- عدم عرضهی پیشینه
عجیب به نظر می‌رسد که در مقدمهی کتابی با عنوان مشخص «تاریخ قرآن»، بحث از دیرینه و سابقهی تحقیق مورد غفلت واقع‌شده است. هرچند مؤلف ابتدای فصل تاریخ قرآن در دیگر کتاب خود یعنی«المستشرقون و الدراسات القرآنیه» از آغازگران این حوزه، افرادی چون ابوعبدالله زنجانی، نولدکه و… به تفکیک و ترتیب نام‌برده و به معرفی آثار آنان در این حوزه اقدام نموده است، (الصغیر، 1420ق، ص: 21-34) اما اثری از ارجاع به کتاب فوق که به لحاظ زمانی مقدم بر نگاشته حاضر است دیده نمی‌شود.
3- اهمیت و ضرورت موضوع از دیدگاه نویسنده
«صغیر» خود اهمیت موضوع کتاب را چنین بیان می‌کند: “این پژوهش اهمیت خود را از اهمیت ذاتی موضوعش درزمینهی تشریع و تاریخ و میراث کسب می‌کند؛ و موضوع این تحقیق به متن و مفهوم قرآن شامل جنبه‌های وحیانی، تدوین و شیوهی نگارش، ازنظر تأثیر و کارکرد و تاریخ، ارتباط می‌یابد.”
بر این اساس به‌طور مستقیم تنها به اهمیت قرآن که خود متعلق تاریخ قرآن است، بسنده کرده، اما از فحوای آنچه در مقدمه ذکر کرده، به نظر می‌رسد فقدان نگاه نقادانه به موضوعات این علم، ضرورت بررسی مجدد توسط نویسنده را فراهم آورده باشد.
4- هدف از نگارش کتاب
نویسنده می‌گوید: ” این پژوهش پیرامون جزئیات پراکنده می‌چرخد و امور پراکنده را گرد ‌آورده و مسائل متفرق آن را متحد می‌سازد. مطالبی که گاهی از فهم تقلیدی دور است و گاهی از تعصبات سنتی… . در این تحقیق هدف علمی بر سلیقه شخصی غلبه دارد تا در ضمن آن، از طریق نقد و بررسی به شناخت و معرفت دینی دست‌یابم.”(ص: 5) گویا هدف نویسنده یکسان‌سازی موضوعات این علم از میان مطالب پراکنده و استفاده از ابزار منطق و خرد در پالایش آراء و عقاید موجود بوده است. (ص: 5 و 8)

مطلب مرتبط :   پایان نامه با کلید واژگاننزول قرآن، ارزیابی عملکرد، تداوم ارتباط، علوم قرآن

3-2-3-2- ارزیابی عملکرد مؤلف در تبیین بحث اصلی تاریخ قرآن
جامع نبودن تعریف تاریخ قرآن
عرضهی مباحث غیر مرتبط با تاریخ قرآن در کتاب
نقد و بررسی ترتیب و تعداد موضوعات اصلی تاریخ قرآن
ارزیابی عملکرد مؤلف در تبیین موضوعات اصلی تاریخ قرآن

3-2-3-2-1- جامع نبودن تعریف تاریخ قرآن
در مقدمه چنین آمده: “واژگان این تحقیق، تاریخ قرآن را با تمامی جزئیات دقیق و ابعاد همه‌جانبهی آن، ابتدا بررسی پدیده ی وحی و گذر از نزول آن، جمع، قرائات و شیوهی نگارش قرآن، درنهایت سالم ماندن و حفظ آن از تحریف دربرمی گیرد.”(ص: 5)
اگر چه تعریف فوق به موضوعات مطرح در این حوزه اشاره کرده اما از تعریف ایدهآل فاصله دارد.8
3-2-3-2-2- عرضهی مباحث غیر مرتبط با تاریخ قرآن در کتاب
مؤلف در صفحات 38 تا 46 کتاب، معادل 1/3 فصل دوم به‌طور مبسوط به حکمت، ضرورت و فواید نزول تدریجی پرداخته، این در حالی است که صحبت از فواید تنجیم به دلیل خروج از دایرهی مباحث تاریخی- که از مبانی لحاظ موضوعات در این حوزه به شمار می‌رود- و همچنین تعلق موضوع به حوزهی کلام و فلسفه، قابلیت طرح در تاریخ قرآن را نخواهد داشت.
همچنین ذیل فصل دوم بحث مختصری از اسباب نزول به چشم می‌خورد که به قواعد حاکم بر این علم ارتباط می‌یابد. (ص: 52-53) در فصل پایانی کتاب نیز تحریف ناپذیری قرآن بررسی‌شده که حاوی دفاعیات کلامی است. (ص:147-171)

3-2-3-2-3- نقد و بررسی ترتیب و تعداد موضوعات اصلی تاریخ قرآن
1- بررسی عملکرد «صغیر» در رعایت ترتیب موضوعات
2- بررسی عملکرد «صغیر» در ارائهی بی کم‌وکاست موضوعات

1- بررسی عملکرد «صغیر» در رعایت ترتیب موضوعات
بدیهی است لحاظ سیر منطقی در ارائهی موضوعات تاریخ قرآن، این مباحث را واجد نظمی می‌سازد که از رهگذر آن، مخاطب از سردرگمی و ابهام نجات می‌یابد. بر اساس دو ملاک تفکر شخصی و بررسی نقادانه کتاب‌های تاریخ قرآن، رئوس کلی این مباحث به ترتیب شامل: ارتباط، انتقال، حفظ و نگه داری، سازماندهی، کیفیت تلفظ و تأثیر لهجه ها، اصلاح شیوهی نگارش و ترجمه است.9
1-1- توجه به چینش صحیح موضوعات
بررسی فهرست موضوعات «صغیر» با قدری مسامحه10 بیانگر دقت وی در رعایت ترتیب موضوعی مطالب تاریخ قرآن است. وحی، نزول، جمع، قرائات، اصلاح شیوهی نگارش و تحریف ناپذیری به ترتیب مباحث اصلی این کتاب را تشکیل می دهند. اگر از نقصان و زیادت مباحث صرف نظر شود، در این تاریخ قرآن ترتیب اصولی موضوعات رعایت شده است که این از مزایا و محسنات کار مؤلف به شمار می آید.
1-2- جدا نکردن موضوعات اساسی
در تاریخ قرآن مذکور، مباحث حفظ و نگهداری و انتقال، صرف نظر از اصل وجود (که در ادامه بدان اشاره خواهد شد)، تحت عنوان مجزا مورد بررسی قرار نگرفته است. اصل بررسی مستقل موضوعات اساسی که بر مبنای اهمیت و صبغهی تاریخی عناوین، استوار است، علاوه بر رفع ابهام از خوانندگان، می تواند بر دقت و ظرافت سازماندهی مباحث بیافزاید. «صغیر» نهایتاً از 7 موضوع اصلی به 4 مورد در قالب سرفصل ها اشاره کرده است. (ص: 190)
2- بررسی عملکرد «صغیر» در ارائهی بی کم‌وکاست موضوعات
ازنظر «صغیر» تاریخ قرآن سیر شش‌گانهی وحی، نزول، جمع، قرائات، اصلاح شیوهی نگارش و درنهایت، عدم رهیافت تحریف را طی نموده است. عناوین موضوعات تاریخ قرآن به‌گونه‌ای که امکان ادغام یا تفکیک سایر موضوعات را مرتفع سازد؛ به 7 بخش اساسی تبدیل می‌گردد. در عرضهی موضوعات تاریخ قرآن حاضر، بر تعداد جامع‌ومانع، اطلاعات ذیل حاصل می‌شود:11
2-1- نقصان موضوعات اصلی
ترجمه که جزئی مهم و تاریخی از ادوار گذشته بر قرآن را تشکیل می‌دهد، در تاریخ قرآن «صغیر»، نه‌تنها فصل مجزا که هیچ بخشی را از آن خود نکرده است.12 بنابراین نشانی از فصل هفتم در این کتاب وجود ندارد.
2-2- انحصار موضوع فراگیر تحریف ناپذیری
مصونیت قرآن از تحریف، از دو زاویهی کلامی و تاریخی قابل‌بررسی است. بحث کلامی که از شمول تاریخ قرآن خارج است، اما بخش تاریخی آن، تمام موضوعات تاریخ قرآن را پوشش می‌دهد؛ لذا نمی‌تواند تحت عنوانی مجزا قرار گیرد.
تحریف ناپذیری که آخرین فصل کتاب «صغیر» را از آن خودکرده، به دلیل ماهیت ویژه کلام الهی، در سایر بخش‌ها اعم از ارتباط، انتقال، حفظ و نگهداری و … نیز بی‌نیاز از اثبات نیست؛ بنابراین اختصاص یک‌فصل بدان، به معنای محدود کردن این بحث فراگیر و محروم کردن سایر بخش‌ها از کنکاش تخصصی موضوع است.

مطلب مرتبط :   دانلود پایان نامه ارشد دربارهجهان اسلام، قرن نوزدهم، آموزش و پرورش، وحدت وجود

3-2-3-2-4- ارزیابی عملکرد مؤلف در تبیین موضوعات اصلی تاریخ قرآن

1- موضوع اصلی اول: ارتباط
2- موضوع اصلی دوم: انتقال
3- موضوع اصلی سوم: حفظ و نگهداری
4- موضوع اصلی چهارم: سازمان‌دهی
5- موضوع اصلی پنجم: کیفیت تلفظ و تأثیر لهجه‌ها
6- موضوع اصلی ششم: اصلاح شیوه نگارش

3-2-3-2-4-1- ارزیابی عملکرد «صغیر» در عرضه موضوع اصلی ارتباط13
1- بررسی شکلی
2- بررسی محتوایی

1- عملکرد ناموفق «صغیر» در بررسی شکلی
1- پراکندگی مباحث فصل ارتباط
2- غفلت از یادکرد زمان تاریخ بعثت

1-1- پراکندگی مباحث فصل ارتباط
«صغیر» از مباحث ارتباط در دو فصل وحی14 و نزول سخن می‌گوید؛ اما بسیار بجاست که وحی، به‌عنوان مقدمه ذیل موضوع کلی‌تر ارتباط مطرح شود.
1-2- غفلت از یادکرد زمان بعثت
در دو فصل مرتبط (وحی و نزول)
هیچ اشارهی مستقیم و غیرمستقیمی به زمان بعثت و برانگیختگی 9 رسول خدا به چشم نمی‌خورد.
اینکه چنین موضوعی ناشی از خلط زمان بعثت و نزول است یا بر اساس اعتقاد مؤلف به همراهی بعثت و نزول، در هاله‌ای از ابهام قرار دارد. آیا اگر وی به تقارن بعثت با نزول صرف‌نظر از اینکه زمان نزول را ماه رمضان می‌داند؛ اعتقاد داشت نمی‌بایست اشاره‌ای به مبعث داشته باشد؟

2- نقد و بررسی محتوایی
1- عملکرد موفق
2- عملکرد ناموفق

2-1- عملکرد موفق
1- اعتقاد به نزول دوگانهی دفعی و تدریجی
2- «صغیر» و رد دیدگاه‌های مخالفان ارتباط صحیح
3- عرضهی جدولی جامع از آیات و سور

دیدگاهتان را بنویسید